Lai Nunphung Cheukhat Hna

Arsa

Arsathah timi kong ah arsa hi aho nih dah, zeitik ah dah, zei chungphun (clan) nih dah an rak thawk ti cu kan hngal lo. Asinain chuakkhat, hrinkhat, thisa khat laitlai, kan chuahnak aa khat kan si tinak caah an rak i hrawmmi a si ti cu hngalh khawh a si. A hlan an rak thawkka ahhin ar taktak an rak thah ti cu kan theih. Asinain a hnu ah vok i aa cannak hi an chungphun an hung tam tikah kan tingzo deuh lai ti ruangah a si lai lo kan ti kho lo. Chungphun pakhat hmanh ah pahnihthum i an i chuah zong hi an tinco cio duh ah a si kho ko. Cucaah nupiṭhit le vangeih fatin, u le nau an sinak kha va ngeitu nih a hleh hna kan ti lai cu.

Kap khatlei in an fanute kha miphun dang sinah a kal cang lai tikah, va a ngeih biahngaltu (witness) zongah a cang kan ti khawh.

Cucaah hi nikhua ahhin vangeitu inn ah nupiṭhitu pa nih arsa a thahmi hna kha arsa cannak zu he an din i an can. Hi bantukin an can tikah anmah le an chungphun khat lawng kha an i zam i chungphun dang zamh phung a si lo. An duh ahcun an sinah a um lomi an chungphun pa zong kha an zamh khawh ko.

Cun zabawk tia hrawng a pelpawi deuh, sasir a tling deuh lo pawl kha ‘nurual sa’ an ti i vangeinu a nu nih a siaherhmi kha nu zong, pa zong a hleh khawh ko hna.

Aan fanu a ah i, man a co vialte kha anmah le an phun cio in arsa an thahmi hna kha an pekmi arsa zu he an can, an i zam. A ruhkhua le a dang vialte kha zanriah an i hrawm hna. Hi bantuk arsa hi chungphun dang nih ei phung zong a si lo, hleh phung zong a si lo. Hi thil cu chungphun khat an i hrawm, an i hlamnak a si i mah chungphun a si lomi caah cun mah vo a si lomi, mi vo va ei zong cu kaa thaw a si lo, ningzak a si fawn.

Hi bantukin arsa an i thah tikah hin a thattu nih arsa kha an thah lai i thiang tein an hrem, thiang tein an tuah hnu ah can lo bak in a chungril he tlamtling tein nu inn ah an pek hna lai. A pum ah a hma an umter lai lo i a chungril zong a baumi a um lai lo. A pumpuluk ṭhencheu lo tein an ngalh hna lai. A ngaltu hna kha zu an rak dah hna lai.

Hi arsathah timi kong he pehtlai in a tanglei bantukin an hmuhtonmi le an ruahnak an chim cio.

Pu Mang Ram nih; ‘Phunthawh, arsa kan timi hi i ṭhen awk a ṭha lo. Tahchunhnak ah Zathang in chungphun Sangpi, Sangte, Darkhuah, Vaingam tbk ah aa vaa chuah si kaw, Sangpi pa nih Darkhuah nu a ṭhit tikah anmah phun lila a ṭhit a si ko i a far a ṭhit caah a phun cu thawh a hau ti maw? Arsa zong cu a thah a hau ti maw?’  

Pu Chawn Kio nih; ‘Nu cu cinzah chungphun fanu a si ahcun a va kha Sangpi si hmanhsehlaw a Cinzah a sinak kha a tlau lo. A phun kan thawh, arsa kan thah zongah a phun cu kan sinah aa fonh khawh ding hlei cu a si lo. Pathian nih a pekmi chungphun ning cu a si ko lai.’

Pu G. Biak Nawl nih; ‘Arsa cu a hlan ah ar taktak cu an thah ko tiah theih a si ko i nihin ah vok ah aa cang cang. Zathang zong cu arsa ngan duh ruah ah chungphun ah kan i ṭhen i, Mah chung cun hrin ah kan i ṭhenṭhan hoi. Zohchunh awkah Zathang in Sangpi chung ah, Sangpi chung cun, Lian Kual hrin ah kan i ṭhenṭhan hoi. Hihi arsa ngaingai nih a kan tlai kho ngaingai hnga maw? Arsa hi hmaileipi tiang a kal kho ngaite hnga maw?’

Hi kong he pehtlai in Pu Ram Hmung nih a tanglei bangin a ṭial.

Arsa ei khat unau chung pa nih, anmah arsa ei khat a unau chung ngaknu kha a ṭhit ahcun, ‘arsa kan eiṭi ti lai lo, pu le tu ah kan cang cang lai’ tinak, arsa ei lehnak ah man a dang tein a man lai.

Vok an that nain zei ruangah dah arsathah an ti hnga tiah ruah awk a um. Nupi ṭhitu a pule nih ngaknu i a pa, a ṭa le a phun khat kha arsakheng an rak pek hna i an pule vialte nih an rak ei tawn. A hnu deuh lengmang ah tufa tam a ngei lomi pa nih a pule phun arsa ei khat vialte kha arsakheng tlinglak le za lakin a rak pek khawh hna lo tikah vok rak thahnak in vok i arsathah hi a leng lan tiah an ti.

Atu tiangah Zokhua peng le Senthang peng ah nupi ṭhitu pa i a tule, a nupi leiin a pule arsa ei khat chungah ‘anih khi nang nih arsakheng na pek lai’ tiah an thiah rih hna. Vok in arsa an thah pinah a hleiin an hman rih.

Arsa einak timi cu; Hihi nupi hal lioah man-hrang rel ciami kha an i ṭhit-umh ni ah man duh lo i an um ruangah ‘nan biakam nan leet ruangah nan arsa kan ei lai lo’ tiah an pule nih an ti hna tikah ‘kan eipiak ko ulaw, a einak cuzat in kan in pek hna lai’ tiah an rak nawlnak hna in arsa einak man cu a leng tiah an chim.

Hi arsa thah kongah ‘ziah a hlan ah ar taktak an that ko nain, nihin ah vok i a can kun hnga’ tiah a timi tampi an um i, cawnpiaknak ka ngeih tete zongah an ka hal tawn. Ka leh tawnmi hna cu ‘hi kong hi aho nih fiang tein a let kho an um hnga dik maw? Hi he aa lo ngaimi cu, mithi deng kha kan dawt caah arthin kan i tuh, ar in nau kan i zoh tawn. Asinain nihin ah mingei deuh pawl nih ar si ti loin vok, caw tiang an thah i an i tuh le an i zoh hi kan hmuh cio. Cu bantuk cu a si kho ko’.

‘Biaceih zung ah kan chuah tikah Laiphung in ceih poah ahcun phunthawh le arsathah cu Lairel a si caah, Laiphun a daw poah nihcun kan i zuam ahcun a ṭhatuk hnga, phung i kan i ngeihmi pei a si cu’ ti hi a si tawn.