Ṭhitumhnak Phungphai

Nupi

Audio (aw) zong in ngai khawh a si.

Laimi kan nunphung ahhin hringtu nu le pa nih tefa a cuza an ngeih ahcun nupi le va kawlpiak kha an rian nganbik ah an i ruah i an i chiah. Hringtu a ngei ti lomi ngakṭah le buangro hmanh kha a tang rih mi a unau nih an rian biapi bik ah an i chiah ṭhiamṭhiam. Nupi le va an ngeih hnu lawngah kan rian kan i lim ti tluk in an i ruah. Cucaah nu le pa nih zei bantuk nupi le va dah kan kawlpiak hna lai ti cu biapi ngaingai ah an chiah. Nu belte hi nu le pa nih mi sinah a kal ding an si tiin mi tampi nih an ruah i, hna i vihpiak hmasa dah ti lo ahcun va kha hampiak ngam an si lo. Chim duhmi cu pa ca tu ahhin nupi kawlhlai piak cu a si deuh.

Nupi kawl ning ahhin a bik in fapa upabik cu roco a si caah an pule (a hringtu hna pucing, tlangvalpa a nu a rak hringtu) fanu le cu i zoh cio a si ko. Tlangvalpa nih a pu fanule lakah a duhbik aa thim phung a si i, fanu a ngei mi hna zong nih an fale lakah an i chawrbik kha an pek tawn hna. Cucu i pehtlaih zungzalnak le i philhthlau lo nak dingah tuahmi a si i, cu hna chungah tlangvalpa nih a duh mi an um lo lawngah midang kha ṭhit a si tawn.

Mah tlangvalpa i a chungphun (lineage, clan) khat aa khatmi chung i a tule a farle cu ṭhit awkah an hrial tawn. Zeicahtiah mitcawt, hnachetnak a si an ti. Cu ruangah mah te le fa cu i nupit a um bal lo. 

1.Nupi Kawlning

Nupi ṭhi ding tlangvalpa nih a pule chungin a duhmi a um lo i ngaknu dang ṭhit a duh ahcun a nu le a pa kha a chimh hmasa hna lai. A nu le a pa nih an fapa i a duh mi ngaknu i a chuahkehnak, a phunhram, a nunnawl kha a tanglei bangin an zon hna lai. Mah bantukin an zon hna tikah an hrialmi hna cu a bikin phunthum a um.

Hnam ngei

Ngaknu i an chungkhat laihri tlaihnak kha an zon i mithiang lo hnam ngei an si ahcun an ngol bak ko. Tlangvalpa nih a nu le a pa nawl duh loin a ṭhit sual ahcun an chungkhat chungin i chuahnak, i hlonhnak, i hnonnak tiang zong an phan tawn. Zeicahtiah hnam ngei (mit-hring), a thur ah chiahmi hna cu an chungkhat mithiang mi hna sinah telter an duh hna lo. An thiannak kha i thurhhnawmh an duh lo.

Zeicahtiah hnam ngei cu mi nih hnonmi an si i, mi a tuah a hmang tiah an ruah caah a si. Zeitlukindah an rak hnon hna ti ahcun hnam ngei inn pawngah a ummi hna nih buh le sa an ei lai ahhin, an kan tuah sual lai ti an phan caah buh tlawmte le sa pelpawi kha an laak i an kut in an i put hnu ah mah hna inn lei hoih in, “Kan su in maw, kan khawng lai ucih, nanmah ei tawkte kan in hunh hna nih, ei ulaw ding uh” tiah thla an cam hnu ah an hei hlonh hnawh hna. Cu hnu lawngah kaa thaw tein rawl cu an ei.

Kan pupa hna nih an rak zumh bantukin hnam zong cu a rak hrang taktak ve i, kheng cung chiahmi sa hna a ei ti hi a um lengmang, mi kha a tuah hna ti zong hi a um lengmang ruangah a si. Hnam ngei an rak soi hna ning hi hitiin hla an phuah hna.

Thington aw; Phar lakah phar fak cem ui thawn hrin, Tisor sor kua va dawn hran-thawl in na thiang bal hnga maw? an ti.

Mikutzao

Mifir, kutzao chung cu an ṭhi hna lo. Laimi caah cun ‘mi artibung lo, mifir’ ti cu a rak fak ngaingai i fir puh ruang ahhin bawi le tlang sinah an phan (taza an i cuai) tawn. Laimi hi miding, mifel kan si le kan i zumh le lun ning cu, ṭialni vangkhua a hung chuah i lo i an kal tikah innka kha hun cia in an kal taak i, thilhring chaw an ngeih mi hna cu dum le hau, banluang phur karah an tenh ta ko hna. A sullam cu Lai inn cu di-inn deuh a tam caah innkang meiṭet a um sual ah inn i a rung ummi poah nih run chuah te hna seh tinak a si.

Laimi cu mi tlawmte le thilhring, thilpuan a ngei zong kan si lo caah aho nih zei thil, thilpuan, tangka zong zeizatdah a ngeih ti tiang kan i hngal dih kho ko i fir sual ahcun a puangthang colh ko. Mifir an hnon ning hna cu hitihin hla ka phuah. Bawikil aw; Ka fir kong nih hnu in ka zul thingthla bang, phai hna lai nehbaan sem chin tiang, bul ai law ka kut sumhmui hluan in.

Mihmursau

Mibiaṭhawng, mibiatam, mihmursau le bia chawhleh a hmangmi cu an hnon hna. Zeicahtiah cu bantuk nu cu an len an vahnak ah mi kha bia in an tuah hna i bia an kan phorh lai an ti. Cucaah pa biatam le hmursau zong ‘nupi chia dah na lawh’ an ti hna. Cu lengah an theihhngalh mi zong an lung chungah a tang lo i, innchung bia zong innleng ah, innleng bia zong innchung ah an ratpi, bia khupthal an let, liam phorh in inn ah an ṭin tawn an ti.

Cucaah phung an thluk hna i ‘nupi vak bia he chuak, vokpi vak thal he kir’ tiah an ti hna. An soi ning hna cu hla in hitihin an ti hna.

Bawikil aw; Aho maw? Vok bang aa bualmi hruang par ah, dai le thal hlinh he ar zuan bang, kan run cu panh hoi maw cu chumpur.

Cuccah bawi le sal sinak, michia le mirum sinak, sifak le santlai lo sinak, i nautatnak le iang i duh lonak cu a phunphun in a um ko lai. Asinain a bik cun hi pathum hi an rak hrialmi a si.

Cun kap khatlei ah a hmeimi fale zong hi an hrial pah ve hna. Pa a ngei lo i pa nih chimhhrin lomi cu pa chimhhrinnak a bau i, nu a ngeih lomi hna cu nu chimhhrinnak a bau tiah an ruah. Cu bantukin nu le pa chimhhrinnak a baumi hna cu, nupi le va taktak ah innchungkhar i an hung i can tikah, chimh le relh, cawnpiak an ing kho ti lo timi ruahnak an ngeih caah hrial an sinak cu a si.