DINNAK LOIN DAIHNAK A UM LO

NGAICHIATNAK LOIN DINNAK A UM LO

1. Tukum Vawleicung Daihnak Ni cu nikum September 11 ah a cangmi thil ṭihnung hna hnulei ah tuah a si. Cu ni ahcun, sualnak ṭihnung pakhat a cang: suimilam tlawmpal chungah miphun tampi a ngeimi nih sualnak a ngei lomi minung thong tampi thah an si. Cu hnu cun, vawleicung pumpi ah mi hna nih pumpak derthawmnak thukpi le hmailei caah tihphannak thar an ngei. Hi lungput dirhmun kong he pehtlaiin, Khrihfabu nih a ruahchannak kha tehte a khan, misual, mysterium iniquitatis (sualnak biathli) nih minung thil sining ah a donghnak bia a ngei lo timi zumhnak cungah hram bunh in. Cathiang chung i a ummi khamhnak tuanbia nih vawlei tuanbia dihlak kha fiang tein a langhter i minung thil cangmi hna cu zaangfahnak a ngeimi Pathian i zohkhenhnak nih a zulh zungzal hna ti kha a kan hmuhsak, amah nih cun lungthin a hak bikmi hna hmanh kha zeitindah tawngh khawh a si i a ṭha lomi vawlei hmanh in theipar ṭha a chuahpi khawh ti kha a hngalh.

Hihi 2002 kum hramthawk ah Khrihfabu a dirkamhtu i ruahchannak a si: Pathian velngeihnak thawngin, ṭhatlonak ṭhawnnak nih a uk ṭhanmi vawlei cu minung lungthin i a sunglawi bikmi saduhthahnak nih teinak a hmuhnak vawlei ah aa thleng lai, daihnak taktak a umnak vawlei ah aa thleng lai.

Daihnak; dinnak le dawtnak rianṭuannak

2. Nai ah a cangmi thil hna, atu kan chimmi thahnawnnak ṭihnung hna telh in, nih ka nunnak, ahleiin ka mino lio tuanbia thil cangmi hna ka ruah tikah ka lungthin thuknak ah a hninh tawnmi tlangtar pakhat ah kirṭhan awkah a ka forh.

Nazi le Communist uknak nih a chuahpimi miphun le pumpak hna, keimah pumpak hawikom le theihhngalhmi hna lak hmanh ah, harnak nganpi cu ka ruahnak le thlacamnak in a hlat bal lo. Cu bantuk ṭihnungmi thahnawnnak a tongmi ziaza le zatlang nunphung kha zeitindah kan remh khawh lai timi biahalnak a um pengmi kong ruah awkah ka din tawn. Bible phuannak nih a fehtermi ka zumhnak cu, a rawkmi uknak cu dinfelnak le ngaihthiamnak aa fonhmi lehnak dah ti lo ahcun tling tein remh khawh a si lo ti hi a si. Daihnak taktak hrampi cu dinnak le ngaihthiamnak a simi dawtnak phun kha a si.

3. Asinain atu lio thil sining ah dinnak le ngaihthiamnak hi zeitindah daihnak hrampi le dirhmun a si tiah kan chim khawh? Kan tuah khawh i kan tuah awk a si, zeitluk in a har ko zongah; dinnak le ngaihthiamnak cu remh khawh a si lo tiah ruahnak in a chuak tawnmi harnak. Asinain ngaihthiamnak cu thinhunnak le lehrulhnak he aa ralchanhmi a si, dinfelnak he aa ralchanhmi a si. A ngaingai ti ahcun, daihnak taktak cu “dinnak rian” a si (Is 32:17). Vatican Council pahnihnak nih a chim bantukin, daihnak cu “Pathian dirhtu nih minung zatlang nun ah a chiahmi thil hna kha a dikthliar in a chiahmi theipar a si i cucu dinfelnak uknak tling chin lengmang a duhmi minung nih a tuah taktak a hau” (Pastoral Constitution Gaudium et Spes, 78). Kum zakhat leng, Catholic Khrihfabu nih hi kong he pehtlaiin Hippo khuami Mithiang Augustine cawnpiaknak kha an chim ṭhan. Hi vawlei ah ser khawhmi le ser a herhmi daihnak cu a dikmi uknak daihnak a si ti kha a kan theihter—tranquillitas ordinis, uknak daihnak (cf. De Civitate Dei, 19,13).

Cucaah daihnak taktak cu dinnak theipar a si, cu ziaza ṭha le upadi nih covo le ṭuanvo hna upatnak tling a pek, cun hlawknak le thilrit hna kha a dingmi in phawtzamhnak a si. Asinain minung dinfelnak cu a derthawmmi le a tling lomi a si zungzal caah, pumpak le phu hna i an rikhiahnak le anmah le anmah an i porhlawtnak tangah a um caah, a hrampi in a buaibaimi minung pehtlaihnak a damter i a sersiam ṭhanmi ngaihthiamnak in aa tel awk a si i, a tlingmi a si awk a si. Mah cu thil sining ngan le hme ah, pumpak level ah siseh, a kau deuhmi, ramkip tiang hmanh ah ahmaan. Ngaihthiamnak cu zeiti hmanh in dinnak he aa ralchanh lo, ngaihthiamnak cu tuahmi palhnak remh a herhnak kha hrial a si bantukin. Cucu dinfelnak tling a si deuh, cu daihnak ah a hruai i cucu a derthawmmi le caan tawite chung raldohnak ngolnak nakin a tam deuh, minung lungthin chung i a ummi hma hna a thuk bikmi damnak aa tel. Dinnak le ngaihthiamnak cu cubantuk damnak caah a herhmi an si.

Hi thawngthanhnak ahhin daihnak a ṭhenhnih hna hi hlathlai ka duh hna. Tukum Vawleicung Daihnak Ni nih minung vialte, abik in ram hruaitu hna kha, vawleicung a hrem pengmi buaibainak nganpi hna hmaiah dinfelnak halnak le ngaihthiamnak auhnak kong ruah ṭhannak caanṭha a pek hna, cu hna lakah a tlawmbik cu ralhrang nih a chuahpimi thahnawnnak thar a si.

Ralhrang thil sining taktak

4. Nihin ah ramkip ralhrang nih an dohmi cu dinfelnak le ngaihthiamnak in a chuakmi daihnak taktak a si. Nai kum hna ah, ahleiin Cold War a dih hnu in, ralhrang cu ramkhel, sipuazi le thiamnak lei i bawmhnak ah a ṭhangcho i ramri leng tiang a kal i vawleicung pumpi a huap. Aṭha tein dirhmi ralhrang phu hna nih tangka tampi an i bochan khawh i a kau ngaimi strategy (byuhar) an ser khawh i ralhrang nih an i tinhmi he pehtlaihnak a ngei lomi sualnak a ngei lomi hna kha an tuk khawh hna.

Ralhrang phu pawl nih anmah hnuzultu hna kha hriamnam ah an hman hna i ralvennak a ngei lomi le lunghrinhnak a ngei lomi hna cungah an kah hna tikah anmah a cawmtu thihnak duhnak kha fiang tein an langhter. Ralhrang cu huatnak in a chuakmi a si i, mah tein umnak, zumh lonak le kharnak a chuahter. Thahnawnnak cu thahnawnnak he aa pehtlaimi a zulmi ngaihchiatnak in a chap i ahnu chan hna kha a thin a phawh hna, pakhat cio nih a hlan i a rak ummi hna a ṭhencheutu huatnak kha an co. Ralhrang cu minung nunnak nautatnak cungah dirhmi a si. Cu ruangah, tuar khawh lomi sualnak a tuah lawng si loin, ralhrang kha ramkhel le ralkap leiah a hman caah amah tein minung cungah sualnak taktak a si.

5. Cucaah ralhrang dohnak ah mah le mah i vennak nawl a um, cu nawl cu, a zungzal bantukin, tinhmi le lam thimnak ah ziaza le upadi rikhiahnak upatnak he hman a hau. Sualnak a tuahmi cu a dikthliar in hngalh a hau, zeicahtiah sualnak a tuahmi cu pumpak sualnak a si zungzal i ralhrang pawl an i telnak miphun, miphun phu asiloah biaknak ah a karh kho lo. Ralhrang cawlcanghnak dohnak ah ramkip pehtlaihnak nih ralhrang timhtuahnak a bawmmi hremnak le thleidannak dirhmun hna hloh khawhnak ding caah ralṭhatnak le fek tein ramkhel le sipuazi lei biakamnak zong aa tel a hau. Ralhrang laknak cu a ngaingai ti ahcun caan saupi chung covo hrawh a si i dinlonak tuar khawhnak dirhmun ah a fawi deuh.

Sihmanhsehlaw, vawleicung ah a ummi dinlonak hna cu ralhrang tuahsernak hna kha ngaihthiamnak caah hman khawh a si bal lo ti kha fek tein chim a hau, cun ralhrang nih a tuah duhmi uknak rawhralnak fakpi in a tuartu hna lakah rel cawk lo pa le nu million tampi an i tel ti kha hngalh a hau, cu hna cu vawleicung pumpi ah lungrualnak a rawhnak tuar khawhnak ding caah a dirhmun a ṭha lo bikmi an si—a ṭhangcho cuahmahmi vawleicung mipi hna cu an si nunnak caah a tlawmmi le vawleicung sipuazi le ramkhel buainak nih a tlunh bikmi hna cu ahodah an si lai. Ralhrang nih mi sifak aiawh in rian kan ṭuan tiah an chimmi cu ahmaan lomi a si.

Pathian min in nan thah lai lo!

6. Ralhrang tuahsernak in thah a simi hna nih minung sinak, nunnak, hmailei kong kha an lung a donghter taktak. An hmuhning ahcun zeizong vialte hi huat awk le hrawh awk an si. Ralhrang pawl nih an zumhmi biatak asiloah an tonmi sifahnak cu a tlingmi a si caah sualnak a ngei lomi nunnak hmanh hrawhnak ah an lehrulhnak cu ahmaan tiah an ruah. Ralhrang cu a caan ahcun mah le mah biatak hmuhning kha midang vialte cungah hramhram in tuahter a hau timi zumhnak in a chuakmi a fekmi fundamentalism nih a chuahpimi a si tawn. Cu nakin, biatak cu phanh a si cang hmanhah—cun mah cu a tlawmmi le a tling lomi lam lawngin a cang kho—zeitikhmanh ah hramhram in tuah khawh a si lo. Mi pakhat chiaṭha thleidannak lungthin upatnak, cuka ahcun Pathian muisam hrimhrim a lang (cf. Gen 1:26-27), timi cu biatak kha midang sin lawngah kan chuahpi khawh, cu tikah cohlan awkah rian an ngei. Biatak tiah kan ruahmi kha thahnawnnak in midang cungah hneknak tuah i zuam cu minung upatnak buar a si, cun a donghnak ah cu pa nih a muisam aa putmi Pathian cungah buar a si. Cu ruangah, a tlangpi in fundamentalism tiah auhmi cu Pathian zumhnak he aa ralchanhmi lungput a si. Ralhrang nih minung lawng si loin Pathian zong a hmang: amah duhnak caah hman dingmi milem ah sernak in a dong.

7. Cu ruangah, zeibantuk biaknak hruaitu hmanh nih ralhrang hi an cohlang kho lo, cun an chim kho lo. Pathian min in mah le mah ralhrang ka si tiah i phuan, amah min in midang cungah thahnawnnak tuah cu biaknak thurhhnawmhnak a si. Ralhrang nih thahnawnnak cu minung a dawtu le minung sertu Pathian zumhnak he aa kalhmi a si. Bawipa Khrih zumhnak he aa ralchanh dih, amah nih a zultu hna kha thlacam awkah a cawnpiak hna: “Kan cungah ṭhatlonak a tuahmi hna kan ngaihthiam hna bantukin kan sualnak zong kan ngaithiam ko” (Mt 6:12).

Jesuh cawnpiaknak le zohchunh awk zulh in, Khrihfa hna nih zaangfahnak langhter cu kan nunnak biatak nunpi a si tiah an zumh: zaangfahnak cu Dawtnak a simi Pathian nih a kan hmuhsak caah zaangfahnak kan ngei kho i kan si awk a si (cf. 1 Jn 4:7-12). Kanmah tlanh awkah tuanbia chungah a lutmi, cun Good Friday thil cangmi khuaruahhar hna hmangin Easter Sunday teinak a kan timhtuahpiaktu Pathian cu zaangfahnak le ngaihthiamnak Pathian a si (cf. Salm 103:3-4, 10-13). Cuticun Jesuh nih misual he rawl a ei ṭinak ah a dohtu hna kha hitin a ti hna: “Va kal u law, ‘Raithawinak si loin zaangfahnak ka duh,’ timi hi zeidah a sullam a si ti kha va cawng u. Khrih zultu hna, a tlanhtu Thihnak le Thawhṭhannak ah tipil a ingmi hna cu zaangfahnak le ngaihthiamnak a ngeimi pa le nu an si zungzal awk a si.

Ngaihthiam a herhnak

8. Asinain ngaihthiam timi cu zeidah a sullam taktak a si? Cun zeicah kan ngaihthiam awk a si? Ngaihthiamnak kong ruahnak nih hi biahalnak hna hi a hrial kho lo. 1997 Vawleicung Daihnak Ni (“Ngaihthiamnak Pe law Daihnak Hmuh”) caah ka ṭialmi ah kir ṭhan in, ngaihthiamnak cu zatlang nun ah a cang hlanah mi thinlung ah a um ti kha ka fehter ṭhan lai. Ngaihthiamnak ziaza le nunphung a tei khawh chung lawnglawng ah ngaihthiamnak “ramkhelnak” kan i ruahchan khawh lai, cucu zatlang nun lungput le upadi ah a lang lai, cucaah cu hna thawngin dinfelnak nih minung sining a lak deuh lai.

Ngaihthiamnak cu zeizong vialte nakin pumpak thimnak a si, ṭhatlonak kha ṭhatlonak in lehrulh awkah a chuakmi sining he aa ralchanh in lungthin biakhiahnak a si. Cu bantuk biakhiahnak tahfung cu kan sual ko nain amah sinah a kan hnuhtu Pathian dawtnak kha a si. Khrih ngaihthiamnak ah a tlingmi zohchunhawk a ngei, Khrih nih vailamtahnak cungah hitin thla a cam: “Ka Pa, ngaithiam ko hna, zeicahtiah an tuahmi kha an hngal lo” (Lk 23:34).

Cucaah ngaihthiamnak cu Pathian hram le tahfung a ngei. Minung ruahnak ceunak in a sullam zong hngalh khawh a si lo tinak a si lo; cun hi cu, ahmasabik ah, mi nih thil diklo an tuah tikah an tonmi cungah hram bunh in. An minung sinak derthawmnak kha an ton, cun midang nih nem tein pehtlaih hna seh ti an duh. Cucaah midang nih kan cungah tuah hna seh ti kan duhmi kha zeicah kan tuah lo? Minung vialte nih thil vialte thawk ṭhan khawhnak ruahchannak kha an sunsak, cun anmah palhnak le sualnak ah zungzal in kharkhumh an si lo. An dihlak in hmailei ah an mit an hler i zumhnak le biakamnak lamthar hmuh an duh.

9. Cucaah ngaihthiamnak cu minung tuahsernak tling a si bantukin, pumpak nih a tuahmi a si. Asinain pumpak cu a hrampi in zatlang nunnak a ngeimi an si, pehtlaihnak phunglam chungah an um i cu thawngin anmah le anmah kha a ṭha le a chia in an langhter. Cu ruangah, zatlangphu zong nih ngaihthiamnak a herh taktak. Chungkhar, phu, zatlangphu, ramkulh le vawleicung phu hrimhrim nih a rawk cangmi pehtlaihnak tharchuah khawhnak ding caah, pakhat le pakhat i mawhchiatnak thil sining hna leng tiang kal khawhnak ding le nawlnak tuah loin midang thleidannak tuah duhnak tukforhnak tei khawhnak ding caah ngaihthiamnak an herh. Ngaihthiam khawhnak cu dinnak le lungrualnak in hmelchunhnak a ngeimi hmailei zatlang nun ruahnak hrampi ah a um.

Cu he aa dang in, ngaihthiam khawh lonak, ahleiin buainak sauternak caah rian a ṭuan tikah, minung ṭhanchonak leiah a man a fak tuk. Thilri chawva hi ṭhanchonak, daihnak le dinfelnak caah hman loin hriamnam caah hman a si. Remdaihnak tuah khawh lo ruangah minung cungah zeitluk harnak dah a tlung! Ngaihthiam khawh lo ruangah ṭhanchonak ah zeitluk in dah a tlai! Ṭhanchonak caah remdaihnak cu a herh ko nain remdaihnak taktak cu ngaihthiamnak thawng lawnglawng in a si kho.

Ngaihthiamnak, lamsaang

10. Ngaihthiamnak cu hngalh colh khawhmi le fawi tein cohlan khawhmi ruahnak cheuhnak a si lo; lam tampi in aa kalhmi thawngpang a si. Ngaihthiamnak nih a taktak ahcun caansau hlawknak taktak caah caan tawite chung sunghnak aa tel zungzal. Thahnawnnak cu a kalhmi a si; caan tawite chung hlawknak caah a tuah bantukin thim ahcun, a taktak le zungzal sunghnak aa tel. Ngaihthiamnak cu derthawmnak bantukin a lang ko nain, cohlannak le cohlannak ah thlarau thazaang le ziaza lei ralṭhatnak nganpi a herh. Lam pakhatkhat in a kan zortermi a lo men lai, asinain a taktak ahcun a tling deuhmi le a rum deuhmi minung sinak ah a kan hruai, Sertu sunparnak he a ceu deuhmi ah a kan hruai.

Thawngṭha rianṭuannak ah ka rianṭuannak nih ngaihthiamnak a herhnak kha fek tein chim awkah thazaang a ka pek, cun cu caante ahcun thazaang zong a ka pek. Nihin ah hi kong he pehtlai in a fekmi le a puitlingmi ruahnak chuahter ding ruahchannak he ka tuah ṭhan, pumpak thinlung le vawleicung miphun hna karlak pehtlaihnak ah minung thlarau a hlatpi tiang a thawh ṭhan khawhnak ding ruahchannak he.

11. Ngaihthiamnak kong ruah tikah, kan lungthin cu buainak thil sining cheukhat ah aa mer i cu nih cun huatnak thukpi le ṭhencheunak a chuahter i pumpak le bupi harnak hna kha ngol khawh lomi bantukin a langhter. Abik in Ram Thiang (Holy Land) ah a cangmi thil, Pathian nih minung a tonnak thluachuahnak hmun, Daihnak Siangpahrang Jesuh a umnak, a thihnak le a thawhṭhannak hmun kha ka chim duhmi a si.

Atu lio buainak a chuahtertu ramkip dirhmun nih hin kum sawmnga leng a kal cangmi ArabIsraeli buainak remh dingin a fak deuhmi auhnak a chuahter, cu buainak cu atu ah kum sawmnga leng a kal cang, a ngan deuh le a hme deuh in buainak a chuahter. Thil sining a chiattertu le kapkip ruahchannak a zortertu ralhrang le raltuknak tuahsernak pehzulh tein hman cu a donghnak ah hnatlaknak in a phichuak a chuahter a hau. Dinfelnak le remdaihnak a umter duhnak a um ahcun, cun zeitik caan paoh ah party pakhat cio i an covo le an halmi cu aa tlakmi lam in tuaktan khawh le tlukruannak tuah khawh a si. Ram thiang i dawtmi miphun hna kha pakhat le pakhat i upatnak le lungtlinnak thar caah rianṭuan dingin ka forh hna.

Biaknak karlak theihthiamnak le rianṭuan ṭinak

12. Hi zuamnak vialte ah hin, biaknak lei hruaitu hna nih rian nganpi an ngei. Khrihfa biaknak phunphun hna le vawleicung biaknak nganpipi hna nih ralhrang a chuahtertu zatlang nunphung le nunphung hna hloh khawhnak ding caah hmunkhat ah rianṭuan ṭi a herh. Cucu minung sinak lianngannak le sunparnak cawnpiaknak in le minung chungkhar pakhat sinak kong fiang deuh in an karhternak thawngin an tuah khawh. Hihi Khrihfabu le biaknak karlak biaruahnak le rianṭuan ṭinak hmun pakhat a si, biaknak nih vawleicung daihnak caah a pek khawhmi abiapi tukmi rian a si.

13. Sualnak a ngei lomi hna kha timhcia tein thah cu a zungzal in, hmunkip ah, le thleidannak um loin a nganmi ṭhatlonak a si timi biatak kha zapi tehte khannak ah, vawleicung biaknak hruaitu hna nih dinnak le zalonnak ah daihnak a ummi ramkip zatlangphu sernak caah a herhmi ziaza leiin a ṭhami mipi ruahnak sernak ah an bawmh hna lai.

Cu bantuk biakamnak tuahnak ah, biaknak phunphun nih ngaihthiamnak lam kha an zulh lo awk a tha lo, cu nih cun pakhat le pakhat i theihthiamnak, upatnak le zumhnak lam a hunpiak hna. Biaknak nih daihnak le ralhrang dohnak caah bawmhnak an pek khawhmi cu ngaihthiamnak cawnpiaknak ah a um hrimhrim, zeicahtiah ngaihthiamnak a tuahmi le ngaihthiamnak a kawlmi hna nih cun a sang deuhmi Biatak a um ti kha an hngalh, cun cu Biatak kha cohlannak thawngin anmah le anmah an i lonh khawh.

Abik in, Judah, Khrihfa le Islam biaknak hruaitu hna nih mipi hmaiah ralhrang sualphawtnak le ralhrang hna kha biaknak le ziaza leiah zeibantuk phungning hmanh an ngeih lonak ah hruaitu an si awk a si ti kha ka zumh.

14. Hi ruang hrimhrim ahhin, daihnak caah thlacamnak cu daihnak rianṭuannak ah a hnulei ruahnak a si lo. Daihnak, dinfelnak le zalonnak sernak ah abiapi bikmi a si. Daihnak caah thlacam cu minung thinlung kha zeizong vialte a tharchuah khotu Pathian ṭhawnnak luhhnawh kha a si. A velngeihnak nunnak petu ṭhawnnak thawngin, Pathian nih dawnkhantu le kharnak lawng a langmi daihnak caah lam a ser khawh; ṭhencheunak le buainak a dong lomi tuanbia kan ngeih ko nain minung chungkhar lungrualnak kha a fehter khawh i a kauhter khawh. Daihnak caah thlacam cu dinnak caah thlacam a si, miphun le mibu chung le miphun karlak pehtlaihnak a dikthliar in a um khawhnak hnga thlacam a si. Zalonnak caah thlacam a si, ahleiin pumpak pakhat cio nih an ngeihmi a hrampi minung le rammi covo a simi biaknak  zalonnak caah a si. Daihnak caah thlacam cu Pathian ngaihthiamnak kawl a si, cun kan cungah sualnak a tuahmi hna ngaihthiam awkah ralṭhatnak hal a si.

Cu vialte ruangah vawleicung biaknak aiawhtu hna cu 2002 January 24 ah Saint Francis i khua Assisi ah daihnak caah thlacam dingin ka sawm hna. Cutin tuahnak thawngin biaknak zumhnak taktak cu miphun hna karlak ah pakhat le pakhat i upatnak le remdaihnak a chuahtertu a dih kho lomi hram a si ti kha kan langhter lai; a ngaingai ti ahcun thahnawnnak le buainak dohnak sii bik a si. Hi harnak nganpi caan ah, minung chungkhar cu kan i ruahchannak a tlau kho lomi a ruang hna kha hngalhter ṭhan an herh. Hi ruahchannak hi Assisi ah thanh kan timhmi a si, Lianngan Bik Pathian sinah—Mithiang Francis hrimhrim nih a chimmi biafang dawh in—kanmah pakhat cio kha a daihnak lam pakhat cio ah ser dingin kan hal.

15. Dinnak tel loin daihnak a um lo, ngaihthiamnak tel loin dinnak a um lo: hi bia hi zumtu le zumlotu hna sinah, minung chungkhar ṭhatnak le a hmailei caah a ruatmi lungthin ṭha a ngeimi pa le nu vialte sinah chim ka duhmi a si.

Dinnak tel loin daihnak a um lo, ngaihthiamnak tel loin dinnak a um lo: hi hi minung zatlangbu hmailei caah rian a ngeimi hna sinah chim ka duhmi a si, an biakhiahnak a ritmi le a harmi ah minung ṭhatnak taktak, zapi ṭhatnak hmuh zungzal dingin ceunak nih lamhruai hna seh ti ka nawl hna.

Dinnak tel loin daihnak a um lo, ngaihthiamnak tel loin dinnak a um lo: a ruang pakhatkhat ruangah huatnak, phuhlamnak duhnak asiloah hrawh duhnak lungput a ngeimi hna sinah hi ralrin peknak hi chimṭhan ka ngol lai lo.

Hi Vawleicung Daihnak Ni ah hin, ralhrang nih a denmi hna caah, an chungkhar hna caah, ralhrang le raltuknak nih a hliamh pengmi le a hnin pengmi miphun vialte caah zumtu vialte thinlung chungin fakpi in thlacamnak chuak ko seh. Kan thlacamnak ceunak cu hi zaangfahnak ngei loin tuahsernak in; Pathian le minung a fahtermi hna sin hmanh ah phan ko seh, an lungthin chung an zoh khawh nakhnga, an tuahmi thil ṭhalo kha an hmuh khawh nakhnga, thahnawnnak timhnak vialte kha an hlawt khawh nakhnga le ngaihthiamnak an kawl khawh nakhnga. Hi bantuk buaibainak caan ah, minung chungkhar dihlak nih dinnak le velngeihnak i ṭhitumnak in a chuakmi, ahmaanmi le a hmunmi daihnak kha hmu hram ko seh!

Vatican in, 8 December 2001

JOHN PAUL II