Lai Nunphung Cheukhat Hna
Audio (aw) zongin ngai khawh a si. 👇👇
Puanparkai 2
Hi kong he pehtlai in Head nih hi bangin a á¹ial. Puanpar kainak caah a tawkzawn lengin vok le puan a dih ning hi zohchunh awkah Head nih a tanglei bantukin a á¹ial.
Vuangtu bawi Ṭial Hlei nih Hakha Sangtechung bawi Lian Mo fanu Sui Nak a á¹hit tikah a pa Lian Mo nih puanpar a kaiter.
Sia le vok tampi an thah i khuapi tlang an zam. Tlang an zammi cu inn hnih ah vok khat, cun inn khat ah a dir sa, (salung sa) cuai-8, á¹him-1, fang rel-1, thantlingrang fun-1, ngacar fang 30 fun tom-1, tangka Rs. Phar-1 cio a phawt hna.
Puanparkai le fanu ahnak caah Lian Mo nih Vuangtu khua ah aa phorhmi hna cu; sia-3, naa-5, (an pahnih komh ah la 40 khan), cun vok sumh thum in sumh riat kar 160 (sumh 3 ah Rs. 5 in sumh 8 ah siapi, mantong tiang) le phah awkah puan zun 200 (zun khat ah Rs. 1-80 in 10 mantong) kha aa phorh hna.
Hi lengah puan, kor, taikhih (lawngka, kengkai, hrihrual… tbk), biará¹uan (biará¹ial), fei le khuazing biaknak kingkawtnam (Rs. 5 mantong) hna kha aa phorh rih á¹hiamá¹hiam hna. Cu hlei ah Lian Mo nih a fanu caah a duh caan i aih awk caah Rs. 80 man pupuan zong a pek chih.
Pa Awi hi Sui Nak á¹a a si i (Pa Awi pu le Lian Mo pu cu u le nau an si), puan zun 10 le naa pakhat, vok pakhat a thawh caah Ṭial Hlei nih siapi a pek lai. Cucu a hlawhmi a si.
Ṭial Hnin hi salpa manco a si i naa pakhat, vok pakhat le kor pakhat a thawh caah siapi pakhat a hlawh ve.
Sui Chum cu ar-at manco a si caah cawtum pakhat, vok le kor pakhat a thawh. Hi kong ahhin zeihmanh thawh tinco ding cu a si lo nain ar-at nihcun siapi pakhat a hlawh ve.
Cu an hlawhmi cio cu nupi á¹hitu Ṭial Hlei nih a pek dih hna lai.
Mah puanparkai cu a pa Lian Mo nih a fanu Sui Nak kha a tuahpiak caah sal pahnih a kalh. Rs. 60 man darkhuang khap 10, maihum Rs. 40 man, khap 9 Rs. 100 man rang, sumsel Rs. 10 man tuah khat zong a pek chih á¹hiamá¹hiam hna.
Vuangtu khua upa hna nih Hakha upa, Sui Nak a rak thlahtu hna kha sia pifa an thah hna. Hakha tlangaupa Ral Zin zong tangka phar 10 mantong thil an pek ve.
Cun a tanglei ah a vun peh rihmi cu hi hna hi an si.
Mah bantukin puanpar kainak an tuah tikah hin, rawl a chuangtu nu hna zong kha Rs. 1-2 man hnihfenh kha nupi á¹hitu pa nih a pek ve hna lai. Cucu a min ah ‘rawlchuang hni’ ti a si. Cun a inn ah sa a rak ngaltu hna zong kha Rs. 1-2 tiang a pek ve hna lai. Cucu ‘sahrawm phorh’ ti a si.
Ṭaman co i a kawile zong kha kawi tlaihnak ah Rs. 2-5 tiang a pek ve hna lai i mawpi cu Rs. 5 a pek lai. Artlaihzul pawl zong nu poahpoah (a sawmmi) hna kha upa in ngakchia tiang arte annas 2 in 4 man tiang a pek ve hna lai.
Hi Head nih a á¹ialmi ahhin aa hleng deuhmi cu pa nih nu kha ratpi dingah á¹uanvo a ngeitu cu a mawle hi an si deuh.
Vuangtu bawi hi an rak lianngan, an linsa ngaingai. Zobawi an timi hna an si caah an min zong a rak thang ngaingai. An rum, an ngei, an lian i a phunkip an kemh. Minung hmanh hi a nung in aa rak i thlak kho mi an si tiah kan theih lengmang. Hi Ṭial Hlei nih Hakha Sangte fanu Sui Nak a á¹hit lioah a dihá¹eh mi vialte hi zoh tikah a tam tuk hringhran caah Vuangtu hi inn tlawmte an si rua tiah ruah a fawite.
Cucaah hi thil pahnih kong he pehtlaiin Zobawi a si i Lai ramkulh, Ca fimthiamnak office i Lutlai pakhat a si vemi kan pa Pu Lian Kung kha Manila ka um lioah cakuat á¹ial in a tanglei bantukin fianh duhnak ka rak hal.
‘Ka hmet tein zobawi hi an lianngan tuk ti hi ka theih lengmang. Nihin zongah hi hna nupa an i umh lioah an dihá¹eh hi a tam hringhrannak kong Head nih a á¹ialmi ah ka rel. Cucaah hi lioah hin inn zeizat hrawng khuasa dah an si hnga? Cun an lianhngan le an min a thantuk caah sal tiang hmanh a nung in an i thlak tiah kan theihmi hi aho chan ah dah a si hnga?’
A tanglei bantukin cakuat in a rak ka leh.
‘Vuangtu bawi Pu Ṭial Hlei le Hakha bawi Pu Lian Mo fanu Sui Nak an i umh hrawngah hin, Vuangtu khua hi inn 300 hrawng an rak si, khua an rak sa. Vuangtu bawi hi an lianngan ngaingai nain bawi an thih tikah an salle kha a nung in an rak i thlak bal hna lo. Na theihmi hi biaping a si lai’.
Hi puanparphah kong he pehtlaiin HBS Khuahlun magazine ah a tanglei bantukin an á¹ial.
Sangte Pu Thawng Zam (Ngun Uk pa) nih a fanu Tin Par kha va a ngeih lioah Kodawn tiang puan a phahnak kong a si.
-An phahmi cu;
-A hramthawk ah fei le nam, baleo, sumsel
-A changtu ah khuktoiá¹ial Kawlhni, maimaw puan, puaná¹ial, puanrang lamkalh, rasih puan. Cu nihcun a zawh lomi cu chawdawr ah a zatnak in an cawk i an phah hna.
-Nu nih aa hrukmi thuamthil cu;
Ṭhihni, khimhtung cungah lemlu le á¹hi an i khimh chih, kor, ngunkhikhiang, banhrolh, á¹hi aa oih, suideu in tuahmi ngun pangpar aa put.
-Pa nih aa thuamhmi thuamthil cu;
Biar, canlo puan aa aih, pawngpi aa ponh i a cungah sumthawngmei aa tonh
-Pu Thawng Zam nih a thahmi cu;
An i umh lai ni hnih duh ah naatum tlaih hra lawngte tum 6 a thah i sang khat ah pum khat cio in sang 6 a zam. Cucu a min ah ‘sapumphawt’ an ti.
-Tlangzam caah naatum pakhat a thah i khuahlun tlang a zam. Cu sinah cun facang, á¹him, thanthlingsen, meilah, ngacar, thil nawnnak meisen a phawt chih.
-Ṭhitumhnak caah a thahmi cu;
Naa tlaih hra pahnih, caw pahnih, vokthau pahnih a thah hna i ni hnih chung an i nuam.
-A kalhmi cu;
Puanpar kainak caah naatum pakhat, rang pakhat, caw pakhat, varang panga, compei panga, hmaihum, marlei le darmpu le a dang thilri.
An tuahning cu hmasabik ah aa ummi nupa an kal i an hnu in an kalhmi thilri a putu pa pawl le an kawi, maw nih an zulh hna. Cu hnu ah an hlawnthil vialte kha nu pakhat nih bukbau in a phorh. An hnu in ngakchia nih varang le compei kha an kanh i an zulh hna. Hnubik ah naa, rang a hruaimi nih an zulh hna i, an hnu in mizapi nih an zulh hna. Vaahla an i thlorh i meithal an thlah pah. An hnubik cu thifimtu nih an zulh hna i an phah ciami thil vialte kha an fim thluahmah.
Manipur laamthiam zong an kawh hna i an laam ve. Hi an tuah lio caan hi 1920 kum hrawngah a si.