KAKIP IN KHAMH A HERHMI KOKEK PAWNGKAM

Hi vawlei cung i a ummi thilnung saram khat le khat pehtlai tein pehtlaihnak a um caah nihin k an ton liomi piahtana cu kokek pawngkam piahtana kha zohnak phunphun in betchih ruah hnga dingmi timhnak chiah a hau. Atu ruahnak chuah ka duhmi minung le zatlang nunphung hmuhnak leikap k ha upatmi kokek pawngkam umtuning kha kakip in a kham piak dingmi prokarem cheuchum cheukhat kha ruat hnik cio dingah kan sawm hna.

1. Pawngkam lei, sipuazi lei, zatlang nunphung lei he pehtlaiihmi kokek pawngkam cacawnnak

Kokek fimthiam cacawnnak (Ecology) cu nunnak ngei saram hna le an rak ṭhanlianhnak pawngkam hna i pehtlaihnak kha hlathlai cawnnak a si. Hi konglawm cu minung le minung phu hna an nun an umnak caah a herhmi umtu ningcang he pehtlaihmi ruatṭhan khuaruahnak le biaruah ṭinak hna a her hi, ṭhanchonak, thilri thar chuahternak, hmannak pungsan cheukhat hna he pehtlaih in hlanfang tein biahalnak tuah awk a si. Thil hna pakhat le pakhat pehtlai tein an i pehtlaihnak kong cu kan chim ah a dong kho lai lo.

A caan le hmunhma, a bitkauh hna cu pakhat le pakhat a dang tein an dir kho lo. Neuclaer (Atom) zong hi a dangte ṭhenchuah in cawm khawh a si lo. Vawlei (plants in solar system) pakhat cio i takpum sining he pehtlaimi, dat (chemistry) he pehtlaimi, Saram lei (zoology) he pehtlaimi hmuhnak vialte cu pakhat le pakhat pehtlai tein an i pehtlaih bantukin nunnak ngeih saram hna i kokek phu hna i cheuchum an sinak kha zeitik hmanh ah tling cikcek in kawl le theih fiang dih khawh an si lai lo.

Kannih i chuahkehnak lei he pehtlaimi an umtuning i cheuchum hna cu nunnak ngei saram dihlak nih an ngeih. Thil siseh, umtu ningcang siseh, pakhat kha a cheuchum pakhat lawng theihnak cu a kau ngaimi thil umtu ningcang dihlak he pehtlaihnak a um lo ahcun theihlonak taktak phunkhat a si tiah kan ti ko lai.

Kokek pawngkam tiah kan ti tikah vawlei pumpi kokek le cu cung i hngatchan in a ummi minung phu hna karlak i a ummi pehtlaihnak kha a chim duh. Vawlei pumpi kokek kha kannih he thleidan in a dirnak kong (asiloah) minung umnak hmun menmen a si tiah chim khawh a si lo. Kannih cu vawlei pumpi kokek cheuchum kan si i, cu chungah kan i tel i cucu he cat loin aa hmuhtonmi kan si.

Hmun pakhat kokek thurhnawmhnak a sinak kong kan cohlan tikah cu hmun i a phu hna an rianṭuan ning, cu hna i sipuazi ningcang, cu hmun um minung hna i umtu ning pungsan hna, kokek pawngkam umtu ningcang hna kha hmun um hna i an theih ning timi hna kha cawn le kawl in hngalh a hau. Ni le caan thlennak a um caah, piahtana pakhat i a cheuchum paoh caah a dangte ṭhen in a konglam hrampi kawl piak ding cu a fawimi thil a si lo.

Piahtana caah kakip in a fianh piakmi fianternak kha kawl in hmuh khawh a herh. Cu fianternak ah vawlei pumpi a phu hna chungin minung pakhat le pakhat he minung le pawngkam pehtlaihnak dihlak kha telh chih in ruah dingmi fianternak a si a hau. Kannih cu kokek pawngkam he pehtlaimi le zatlang nunphung timi piahtana pahnih he kan ton cio laimi si loin, hmuhnak tampi aa telmi pakhatte lawng a simi piahtana a si i, cucu kokek pawngkam he pehtlaimi piahtana a si bantukin zatlang nunphung piahtan zong a si lai.

Hi piahtana tlangtlak fianternak caah a herhmi hlawhtlinnak lam a phunphun cu misifak hna piahtana fianternak, hnonmi hna i minung huham kha hmuh ṭhan piaknak, pehzulh tein kokek pawngkam zohkehnh kilvennak tiah kakip in a bawmchan dingmi fianternak a si awk a si.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *