
MINUNG KUTCHUNG A PHANMI THINPHAN AWK THAZAANG HNA.

Anuhmwe (Atom) thazaang, zoology, thawng pek ningcang fimthiamnak hna, thilnung saram hna i (DNA) takpum a siamnak kha hlahlai theihhngalhnak le minung nih kan hmuhmi ningcang fimthiamnak thazaang phunphun hna cu ṭihnung a nganmi thilti khawhnak thazaang kha minung kutchung ah a pek. Dik tein kan chim ahcun hi ningcang fimthiamnak a ngei i a herhmi tangka bawmhchanhnak a ngeimi hna cu mi vialte le vawlei cung pumpi he khuhchilh khawhnak aana an ngeih kha kan hngalh. Hi tlukin a nganmi nawlngeihnak aana cu minung nih kanr ak ngei bal lo. Asinain cu thazaang ruat ciammam in zeitindah kan hman lai timi aamah khannak a um lo. A bikin tuchan ah cu thazaang hna kha zeitindah an hman cio ti kan ruah ahcun thinphan thlarau an si.
Kumzabu (20) a lai i Japan ram ah an thlakmi atom bom hna kong, Nazi zumhnak, Communist zumhnak le aana hmang cozah hna, minung nuai tampi thahnak an rak hmanmi, artlang in an langhtermi ṭihnung ningcang fimthiamnak hna, tuchan raldohnak ah hman dingin an kut cung an chiahmi thazaang a ṭhang chinchin mi hriamnam chiahnak innkhaan (kodong) hna ah an khomhmi ṭihnung mithahnak hriamnam hna kong ruat in zoh khawh cio a si. Hi hrawhnak hriamnam thazaang hna cu zeibantuk minung kut chungah dah an phan cio i hi thil hna cu zeitindah kan donghter hna lai. Hi thil hrawk khotu thilti khawhnak thazaang hna ngeih cu ṭihnung tukmi kongkau pakhat a si.
Minug cheukhat ruahnak ah minung kutchung ah thilti khawhnak thazaang kan ngei chinchin, ṭhanchonak kan hmuh i humhimnak, a santlaihnak, minung caah ṭhathnemnak, ṭhawnnak thazaang a ṭhangcho deuh tiah a ruatmi nunphung lam a lomi tiluannak chungah aman tharhlammi hna hmunkhatte ah pon in an rak lut. Annih hmuhnak ah umtu ningcang hna, ṭhatnak le a hmaannak hna cu thiamnak a karh a ṭhanchonak he sipuazi (ṭhanchonak) thazaang hna in mah duh tein a ra te lai tiah an ruah cio.
Ngaite tiah cun tulio minung hna cu an ngeihmi thilti khawhnak thazaang hna kha zeitindah ṭha tein hman awk a si lai timi cawnnak an ngei lo. Zeicah tiah cun thiamfimnak ah a ngan ngaingai mi ṭhanchonak cu minung nih ṭuanvo lak thiamnak, aman le chiaṭha thleidan thiamnak (thinlung thian lonak) hne he hmunkhatte ah um in a ṭhangchomi a si lo.
Chan a pehpeh i minung hna cu annih thilti khawhnak thazaang ah rikhiahnak a ummi kha a hngalmi an tlawmte. Cuti a sinak cu kannih kan ton dingmi zuamcawhnak cu zeitluk in a ngan i a ṭhawn timi kha dik tein kan hngalh lo ca zongah a si kho men.
Minung hna cu mah ngeihmi ṭhawnnak thazaang kha hmanthlak ning tein an hmang lai lo, hmaitonh hnga dingmi ṭihnung ral cu nikhat hnu nikhat a karh chinchin. Minung zalonnak ah aa telmi minung nih a thim i bia a chahmi paoh caah a chuak khomi harnak piahtana caah mah nih ṭuanvo a ngeihnak kong, thilti khawhnak thazaang hna hmannak he pehtlaih in an ruat cio lo. Annih pakhatte lawng a simi zulhphung upadi cu minung caah santlaimi a si, humhimnak caah hman a herhnak kong an hmuhsak i cu ṭhawnnak thazaang hna cu an ser chuah cio hna.
Minung hna nawlngeihnak aana tling cikcek in a ngeimi an si lo. Ṭhihphai duhnak, mah ca ṭhathnemnak kawlnak, tulio caante i a herhmi hna he hmuhton tikah, thluamthlam tein mitchinh in a kan forhfialmi thinlung in thil ṭhalo thazaang hna he kan ton tikah zalong tein khuaruat bia in khiah khawhnak cu a ziam ṭheo tawn. Kannih cu thazaang kan ngei chinchin, cu hna kha zeitindah kan zoh khenh lai ti kan theih lo ruangah khamhnak um lo ṭihnung ral he ton a hau cang.
Kannih cu a parpavuan nawlnak kha kan tuah ṭheo tawn. Asinain kannih cu minung ziaza he pehtlaihmi zulh ningkel nunphung a fekmi hrampi ngei lo, minung thilti khawhnak hna i tahnak kha langhter in, mah le lungthin uk khawhnak a cawnpiakmi biaknak lei hrambunh mi cohlannak hna zong an ngei hna lo.
