Lai Nunphung Cheukhat Hna

Nihlawh Sawngtem

Nu nih khual ah va a ngeih tikah a sawmmi hna an lothlawh le an pelmi nihlawh rulh dingah a va kha an hauhmi a si. Nulei nih an hauh khawh chungin an hauh i palei nih an det khawh chungin an det ve hna i a donghnak ahcun aa teitei bia zoh in thlak a si tawn ko. Hauh ṭhawn ahcun Siate ti bantuk tiang a phan kho. Asinain a taktak an i manh mi ngaingai cu chim tlak lo khi a si ko. Chim le hauh ṭhawn hi a biapi ngaingai ve nain a phungthang ah a thlami zong an um ve.

Pu Lai Len nih a chimmi cu; ‘Nihlawh sawngtem hi a hautu le a altu (nupiṭhi hna) an biapi kan ti ko nain a phung ngaingai hi a si ko i kan i manh mi taktak cu, kei ka nupi ṭhit lio hna ahcun Ks. 300 hrawng lawng kan man ko lo hlah i’.

Pu Ṭial Tlung nih a chim vemi cu; ‘Nihlawh sawngtem i manh taktak ahcun nihin i tangka Ks. 1000 hrawng hmanh a si lai lo. Kan Laiphung a si caah a tlinnak in an i hauhmi sawhsawh a si ko’.

Pu Lul Kung (Ṭha Hnin pa) nih hitihin a ti ve. ‘Nihlawh sawngtem cu inn a thomi poah kha tangkafang 65 cio pek a si ko. Inn 3 an thawh a si ahcun 65×3=195 a pek hna lai i a dih ko, a ni nih a hauhmi a si’.

Sakta Ram Hmung nih hitihin a ṭial ve. Nihlawh sawngtem cu;- sahrangphor-vokpi, zucuaphor-vokte, fangphor-vokte, nau pua-vokte kethawi-siate, nupi ṭhitnak a kaimi poahpoah dihlak caah siate a si. Hi hna hi khual i va an ngeih tik lawngah hmanmi a si. Nihlawh sawngtem ah kethawi lawng hi pi le pu le mipi nih an co lai. Bawiphun ca lawngah a si i michia caah a um lo.

Ngakchia caah cun an rak tlawmhmi hna arte hna kha an phawt hna ti bantuk kha a um. Nihin i kan nihlawh ngaingai bantuk zat ngaingai cun pek hi a um lem lo.

14.Thahpiakmi salu relning

Nu le pa an i ton, fonh tikah salu an relnak a si. Tahchunhnak ah nangmah hi khual ah sa na zawh. Inn ah na rak kir tikah inn ummi nih an in hal lai mi cu, ‘a ṭhitu an si i man manh le arsathah lawng kha an rian cu a si ko. Nulei an ṭhawn le an thah khawh lawngah puanparkai, fanuah timi innlailenh tuahpiak a si tawn. An thahmi a tam ahcun khual zong tampi an kawh khawh hna i a nuam deuh. A nikhua a phanh hlan in cu tikah an i ah ni a si lai, mirum an si caah tampi an thah lai, khual tampi an tlung lai, anih anih a tlung lai, kan laam hna lai, paṭhawng anih anih an tlung lai kan i pai hna lai, a nuamtuk lai ti khin an rak i ceih chung i a ni taktak nak hmanh in a nuam chung cang. An ha an i tat cia.

An thahmi salu relning hi khuakhat le khuakhat kan relning aa lo cio lo. Sa an relmi la kan timi cu vok sumli he a hmebik aa tia tinak a si. Naa pakhat cu la nga kan ti tikah vok sumli panga he an sachuak an i tia, an i zat tinak a si hnga. Cheukhat nih naa cu vok pali he an i tia tiah an ruah caah la 4 tiah an rel i cheukhat nih la 5 tiah an rel ve.

Hi bantuk i an rel tikah palei nih an thahmi cu a um lo caah nulei nih an thahmi lawng kha an rel ti kha philh lo ding a si. Sa an thahmi la an relning cu;-

Naa 1 cu la 5

Siapi 1 cu la 5

Vok 1 cu la 1⁸³

Hi a cunglei i kan ṭialmi cu Chin Hlah Aung nih a khawmhmi a si i Thantlang peng chung, Bual peng hrawng relmi si dawh a si. Hakha peng hrawng nih rel ve ning cu a tanglei bantuk a si i vok cu zei tia a si zongah la khat ah relh a si zungzal.

Kikawng 1 cu la 5

Siapi 1 cu la 4

Naa 1 cu la 3

Caw 1 cu la 2

Vok 1 cu la 1

Pu Ṭial Ling nih hitihin anmah peng leiah an relning a ṭial.

Sia 1 cu la 5

Naa 1 cu la 5

Caw 1 cu la 3

Vok 1 cu la 1⁸⁴

Muko December 1998 chuahmi ah;

Siapi 1 cu la 12

Naa 1 cu la 8

Caw 1 cu la 4

Vok 1 cu la 4

Vok cu la 1 ah tuahpiak cio an rak si i cucaah siapi cu naa pifa asiloah cawpi pi thum, asiloah vokpi pi hleihnih he aa tluk in a tuak. (Sui Mawng, A kan thleidangtu man, LBC: Muko Dec. 1998, p. 86).

Cucaah kikawng kan ah khawh ahcun vok sumh 4 panga kan thawh khawh tinak a si. Siapi tilim ngaingai hoi hna hi cu kan pupa hna nih, holh a thei tiah an rak ruah. Hi lengah fahring a si caah thah awkah hin an tuaktanmi a si bal lo i man manhtu awkah an rak ruah. Hloh le thlau an duh lai hmanh ah saṭil cu inntang i a tlungmi a si caah inntang in a kan theih lai ti a si i, hmundang ah va kal in cu bia cu an va ceih tawn.

Cucaah sa thahmi la in relnak he pehtlai in Bawbawi le Kiakio an i um hnga i cu hna nih an thahmi cu

Kikawng     1×5= la 5

Naa             3×3= la 9

Caw            2×2= la 4

Vok            10×1= la 10

 la 28

an thah a si hnga i tam ngaingai an thah tikah kan ti khawh hnga. Hngalh awk pakhat a ummi cu pa nih arsa an thahmi kha relhchih a si lo.

15.Satol le a hnakpang

Laimi hi anmah tawk in khua kaupi an rak hmu ve ko. Minung nih khua kan sak tikah innpa le chakthlang hi a zer ziarmi kan rak um ve. Ritung hna ṭhialpiak, hmunthur hna khatlei ah hei hlonh ti bantuk kan hmang ngai. Cheukhat nih an ding ngaingai i an mitfak hmanh au ngam loin dawt le hriatnak lawng an ruat.

Cucaah a chunhthah khawh i a dirte an thah khawh ahcun innchak pa nih a hmunthur kha run ka chilh hlah seh tiah a hnakpang pahnih kha a bauh i a pek tawn. Cu bantuk ṭhiamṭhiam in innthlang pa zong kha ka hmunthur na in man ah tiah satol kha nganpi in a ah i a hleh tawn phung a si.

16.Sahleh le zamhning

Hika zawn hi Laimi nih pumkhat kan sinak kha a langhter. A ruat kho lo khua hna nih an inn a tam tikah sa an i hleh i an comi a hmet tuk cang caah an i ṭhen, an i cheu dih hna. Tahchunhnak ah Zathang in Sangpi, Sangte, Nguntual, Darkhuah… tbk, Hlawnceu in Keiraw, Hlawnthi… tbk, Cinzah in Zahngo le Zahnak, Khuafo Cinzah Zahpi, Zahte… tbk ah an i chuah dih. Ṭhennak a phunphun a um ko lai nain hi bantuk zong hi a um kho ngaimi a si. Hi ka ṭialmi hna hi an si tiah ka chim duhnak si loin an phun hme tete ah an i ṭhen, chuah cio ning kha ka tahchunh hna bia a si.

Cun Hranhring khuahrum biatu pa nih kan inn kha 300 hrawng a ti cang caah sa kan i zam tikah kuaklu ngaw lawng kan co caah khuahrum Hrangsial a biak tikah ‘inn zakhat leng in kaih hlah ing e’ tiah thla a rak cam ruangah an thi lengmang ko i 100 tangah kan i cang ko tiah an chim ṭheo.

Khua pakhat ah, a dir kelifa an thah khawh ahcun tlangzam an can tawn. Cu tlangzam an can tikah a tit, a cuar hna an thlaih chih i inn khat le zam khat cio in i zamh a si. Ngakchia nih lang in kan i zawn i tlang hi kan zam tawn.

Hi lengah khual sa an kawhmi hna zong kha zam khat cio an zamh chih hna.

A um rih mi cu khuabawi, tlangbawi thlacamtu, soser hna kha zamthuan an zamh chih hna.

Hi lengah a uk le a pengtu hna bawi, tahchunhnak ah Hakha Sangpi bawi tibantuk caah a phei le a thin, paw tibantuk kha an chiahpiak rih.

Tlangzam kan i hlehnak nihhin khuachung ah a kan daw le daw lotu i tahnak ah hngalh khawh a si. A kan daw lo le kan cungah lungfahnak, lungtapnak a ngeimi nihcun tlangzam kha an kan hnolh ko lai. Cucaah hi caan ah rem awk le remh lo awk kha fiang tein i hngalh khawh a si. Cucu ralṭha ngaiin dawt le huat ngamh a si ka ti.

Sahleh cu hawi zawng in tlangzamh si loin an dawtmi minung inn kuahra caah satit kuttum tia in i hleh kha a si ko. Asiloah a thinpaw zong thlaihchih khawh a si fawn. Dawtnak langhternak le siaherhnak kha a sawh.