3.Fanu-ah (1)

Fanu-ah hi nupiṭhit sawhsawh nakin a sang deuh. Puanparkai he aa dannak cu puan an phan i a cungah kal lo lawnglawng a si. Man zong nupiṭhit i an i man cio lengah a dang man chap a um hlei lo. Fanu ngeih nih an fanu sunsainak caah le an ngeihchiah a um caah a tuahpiak mi a si ko. Sasirkauh le chuanchang einak zong an tuah.

Fanu ahnak ahhin buhphawt a um ve caah khuapi tein sum hi an su. Cu phawt awk ding caah cun faang le facang tampi kha an pho. Cu ṭang an phomi cu a nikhua lai hrawng nikhat ah khuapi tein an fial hna i an suk. Vangei ding hna i innpawng sum vialte kha tlangval nih an khawmh an put hna i an suknak ding inntual ahkhan an pumh hna. Saphaw kau pipi zong kha inntual ahcun a tung deng in an phan i a cungah cun sum cu an tlan hna. Sum a tai zawn a kaphnih in rua an kamh i cu rua cung cun sum kha cawl hlah she tiah bantlanghri in an sum karlak thlak in an reh chih.

Cu sum ah tianmi khatlei kap in ngaknu pawl le khatlei tlar in tlangval pawl an dir i an sumkhal kha thlak khatte ah an thlak i an i ṭhuan. Nutar pawl vialte ṭalawn he an chuak ci oi tualpar ah artlang tein an i tiang, an ṭhu i ṭang an vam cio. Ngaknu samzuahka tete le ngakchia hna nih fang le facang kha sum ah an thunh hna. Heh tiah sum i a cip ciami pawl kha an suah i tar pawl sinah an kalpi. Cu ni cu khuapite manh cio in upa in ngakchia tiang an i tuai i an i baibalik ko. Buhphawt awk cu a hran lanwg suk a si nain ei awk caah cun a ṭhiah tiang an suk.

Tar pawl lungdonh ah an ṭhu i zu an dap, zuhoi an nawng, lakphak an so. Ngakchia tlangval pawl nih zutoih awk caah ti an than, lakphak an pe hna. A herhmi poah an fimtawl hna, fialchuk fialcho ah khuazakip ah an i zam ve i ahohmanh an i manh cio lo. Mizapi chunhthahnak cun an nuam deuh cang. Rian a ṭuan kho lo tar pawl zong khuapi tein an chuak i an pawng tein biasawng an rak tlorh, capo an rak saih hna i thazaang an rak pek cio hna.

Ka hmuhtonmi kha a tanglei ah ka vun ṭial hna.

1969 kum ah Hranhring khuami Cinzah chungphun Pu Hei Dun fapa Hmet Kung le Pu Al Ci fanu Far Zi cu an i umh lioah a pa Al Ci nih buh a phawt i kikawng nau li tla in fanu a ah i chuanchang a ser.

1971 kum ah Hranhring khuami Zaahre chungphun Pu Sang Kulh fanu Phun Ci le Ui Kio an i um i, Pu Sang Kulh nih buh a phawt i chuanchang a ser.

Hi fanu-ah nikhua ah zingka tein sa cu an thah dih i sa kutke pek ding vialte kha an i pe, an ngalh, an hleh dih hna i tlangzam zong an can in an zamh dih cang hna. Chumh awk ding vialte kha an paih dih hn. Zupu a thaw bikbik kha an thlor hna i hmaihum le marlei in an chiah hna. Cu zuhang cu purun, makphek le aithing an den i an ṭamh.

Ni a hung chuah tikah khual an kawhmi hna he, khuachung ngaknu tlangval vialte he, an ngeihmi Lai thilthuam he in an i thuam cio i vangeinu inn ahcun an i pumkhawm. Zupu lakah a thawbik, a nganbik ralca in thlakmi relriat fang kha an dah i umpi hngawng ah khauhri dawh tein an oih. Upa deuh le mithmai ngeih deuh, tlangval deuh kha an kawh hna i zupu hngawng ah an oihmi khauhri cun an hngawng ah an oih chih hna. A sullam cu ri tuan hna seh tiah an duhnak a si caah zulap kha thawkhat ah hngawng cawi lo, phawi loin an thlakter hna. Thlak lo khawh a si lo, hngawng oihmi hri zong zulap khawh lo ahcun cawi le phawi khawh a si lo.

Marlei le maihum chungah ṭamhcia zuhangkha an suah hna i nungak tlangval pawl kha an dinh hna. Cu bantuk an tuah lai ahcun, vangei hna inn in ka dangah kalnak lam palh kha tlangval ṭhaṭha nih an kham di hi an cawngh hna. Mi kha ka dang ah kal sual hna lai tiah an kham hna. A sullam cu inn ngeitu nih har lengmang in a tuah vemi zu kha maw tin lo le din loin um sual hna lai, an tin lo ahcun zusertu kan min a chia lai ti an duhnak a si.

Hi bantuk chunhthah ahhin paduhlo nihcun zulap le zuhrai an tin lo ruangah an min an i chal, inn ah an ṭin i sathah in aa muikhum tiang an um tawn ruangah hi bantukin ṭuanvo ngeitu nih an rian cungah tei an maaknak cu a si. Cucaah rian an khinhmi hna poahpoah nih tlangzam an cannak, an zamnak, sa an phawtnak, zu an sernak hna cungah an rian cu lungfim le fel tein tuah le ṭuan an i zuam cio. Anmah ṭuanvo ngeitu an min a chiat lengah a chunthattu an min chiat lai le rolin lai kha an phang ngaingai.

Tualthlang ṭhinṭhang cungah cun fanu a rak ah balmi vale pawl cu chuanchang an ei.

Chuanchang timi cu fathau chang kha tlep hnih, voksa sasir in sir hnihthum kha zureu thawlhnih he i hunh i ei kha a si. Hi bantuk hi fanu a ahmi lawng nih an ei tawnmi a si. Chuanchang caah an eimi sa hi thau ngaiin fangvoi in an cenhmi vokthau a sic aah ei a har ngai ko. Mah an ei pah cun an lianhngannak, an zaangṭhawnnak, leng an sunnak, ti le rawl an ngeihnak hna kha vahla an i thawh i an hawhawt chel, an kaa in an chim i tluang an khawn chel, bia an i al, an phun an zai, an khuang an au, an tlok an ciar i khuari le vanṭek ko an lo. Van cim sehlaw an thei hnga lo, an ril pah, an ngal pah. Zoh an nuam ngaingai.

Sangsang tangah an thlaimi khuangdar, baleo, sumsel, muko, darchawn hna cu ngakchia rual nih upa ho in an rak ṭhio, an tum len ve hna. Tualpar ah tlangval rual sasir an kauh. An kauhmi cu zu he an i dinh, an mawng, sa nih le sathau kan ti nih ei a har. An kauh tikah a nin, a simh hna i an hmai a ciar, an sawng, an lu an thing, a therh pah hna, an hnulei ah an ngal pah, zoh tlakte an si ko.

Tual chaklei ah tlangval pawl nih ngaknu pawl kha an helh, an kuh, bia an ruah hna, leng hloinak hla an sak, zu an mawung, an bia a tam, nungak nih heh tiah an i phet. ~umbut pawngah tar pawl laamtlang ah hla an thawn, an sa, pahnihkhat an tho i an laam pah, nuam ngaiin an rak hmang ve. Tualthlang ah harhngak pawl an sachumh le an meikhu, an hnapduk he an i tuai, an mit nih a sen. Tlangval pawl cheukhat ah an buai, an dak, an phunzai, kutzao ngaingai cu an um lo. Zoh ahin fim ciiciai tein a ummi hna caah cun hi bantukin an buai hi zeitluk in dik zoh a hei nuamh hna. TV thlak len awk an tlak lai va si kaw.

Chunhnu mer tuaibur a ti cang. Mahka i a ummi mino le nutungno, patungno a kal kho poah buhphawt dingah kal an i thawh. Hi bantuk i um le kal i fo le dawh, sawh le hmanh bia a si lo, aa ṭhiummi hna kha an conglawmh hna tu a si timi lungput in kal an i zuam cio. An buh le sa duh ve ṭung ahcun kal awk cu an rian cio hrimhrim a si ve.

Hlan ahcun kawh le auh loin sazawh hi a um bal lo i, mahka i a rami poah cu nulei, palei rualchan an si dih caah kapkhat cun an i tlai dih. Cucaah mah chung caah ṭhatlonak tauh cu an i tim hirmhirm cio lo.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Puanparkai 2

Hi kong he pehtlai in Head nih hi bangin a ṭial. Puanpar kainak caah a tawkzawn lengin vok le puan a dih ning hi zohchunh awkah Head nih a tanglei bantukin a ṭial.

Vuangtu bawi Ṭial Hlei nih Hakha Sangtechung bawi Lian Mo fanu Sui Nak a ṭhit tikah a pa Lian Mo nih puanpar a kaiter.

Sia le vok tampi an thah i khuapi tlang an zam. Tlang an zammi cu inn hnih ah vok khat, cun inn khat ah a dir sa, (salung sa) cuai-8, ṭhim-1, fang rel-1, thantlingrang fun-1, ngacar fang 30 fun tom-1, tangka Rs. Phar-1 cio a phawt hna.

Puanparkai le fanu ahnak caah Lian Mo nih Vuangtu khua ah aa phorhmi hna cu; sia-3, naa-5, (an pahnih komh ah la 40 khan), cun vok sumh thum in sumh riat kar 160 (sumh 3 ah Rs. 5 in sumh 8 ah siapi, mantong tiang) le phah awkah puan zun 200 (zun khat ah Rs. 1-80 in 10 mantong) kha aa phorh hna.

Hi lengah puan, kor, taikhih (lawngka, kengkai, hrihrual… tbk), biarṭuan (biarṭial), fei le khuazing biaknak kingkawtnam (Rs. 5 mantong) hna kha aa phorh rih ṭhiamṭhiam hna. Cu hlei ah Lian Mo nih a fanu caah a duh caan i aih awk caah Rs. 80 man pupuan zong a pek chih.

Pa Awi hi Sui Nak ṭa a si i (Pa Awi pu le Lian Mo pu cu u le nau an si), puan zun 10 le naa pakhat, vok pakhat a thawh caah Ṭial Hlei nih siapi a pek lai. Cucu a hlawhmi a si.

Ṭial Hnin hi salpa manco a si i naa pakhat, vok pakhat le kor pakhat a thawh caah siapi pakhat a hlawh ve.

Sui Chum cu ar-at manco a si caah cawtum pakhat, vok le kor pakhat a thawh. Hi kong ahhin zeihmanh thawh tinco ding cu a si lo nain ar-at nihcun siapi pakhat a hlawh ve.

Cu an hlawhmi cio cu nupi ṭhitu Ṭial Hlei nih a pek dih hna lai.

Mah puanparkai cu a pa Lian Mo nih a fanu Sui Nak kha a tuahpiak caah sal pahnih a kalh. Rs. 60 man darkhuang khap 10, maihum Rs. 40 man, khap 9 Rs. 100 man rang, sumsel Rs. 10 man tuah khat zong a pek chih ṭhiamṭhiam hna.

Vuangtu khua upa hna nih Hakha upa, Sui Nak a rak thlahtu hna kha sia pifa an thah hna. Hakha tlangaupa Ral Zin zong tangka phar 10 mantong thil an pek ve.

Cun a tanglei ah a vun peh rihmi cu hi hna hi an si.

Mah bantukin puanpar kainak an tuah tikah hin, rawl a chuangtu nu hna zong kha Rs. 1-2 man hnihfenh kha nupi ṭhitu pa nih a pek ve hna lai. Cucu a min ah ‘rawlchuang hni’ ti a si. Cun a inn ah sa a rak ngaltu hna zong kha Rs. 1-2 tiang a pek ve hna lai. Cucu ‘sahrawm phorh’ ti a si.

Ṭaman co i a kawile zong kha kawi tlaihnak ah Rs. 2-5 tiang a pek ve hna lai i mawpi cu Rs. 5 a pek lai. Artlaihzul pawl zong nu poahpoah (a sawmmi) hna kha upa in ngakchia tiang arte annas 2 in 4 man tiang a pek ve hna lai.

Hi Head nih a ṭialmi ahhin aa hleng deuhmi cu pa nih nu kha ratpi dingah ṭuanvo a ngeitu cu a mawle hi an si deuh.

Vuangtu bawi hi an rak lianngan, an linsa ngaingai. Zobawi an timi hna an si caah an min zong a rak thang ngaingai. An rum, an ngei, an lian i a phunkip an kemh. Minung hmanh hi a nung in aa rak i thlak kho mi an si tiah kan theih lengmang. Hi Ṭial Hlei nih Hakha Sangte fanu Sui Nak a ṭhit lioah a dihṭeh mi vialte hi zoh tikah a tam tuk hringhran caah Vuangtu hi inn tlawmte an si rua tiah ruah a fawite.

Cucaah hi thil pahnih kong he pehtlaiin Zobawi a si i Lai ramkulh, Ca fimthiamnak office i Lutlai pakhat a si vemi kan pa Pu Lian Kung kha Manila ka um lioah cakuat ṭial in a tanglei bantukin fianh duhnak ka rak hal.

‘Ka hmet tein zobawi hi an lianngan tuk ti hi ka theih lengmang. Nihin zongah hi hna nupa an i umh lioah an dihṭeh hi a tam hringhrannak kong Head nih a ṭialmi ah ka rel. Cucaah hi lioah hin inn zeizat hrawng khuasa dah an si hnga? Cun an lianhngan le an min a thantuk caah sal tiang hmanh a nung in an i thlak tiah kan theihmi hi aho chan ah dah a si hnga?’

A tanglei bantukin cakuat in a rak ka leh.

‘Vuangtu bawi Pu Ṭial Hlei le Hakha bawi Pu Lian Mo fanu Sui Nak an i umh hrawngah hin, Vuangtu khua hi inn 300 hrawng an rak si, khua an rak sa. Vuangtu bawi hi an lianngan ngaingai nain bawi an thih tikah an salle kha a nung in an rak i thlak bal hna lo. Na theihmi hi biaping a si lai’.

Hi puanparphah kong he pehtlaiin HBS Khuahlun magazine ah a tanglei bantukin an ṭial.

Sangte Pu Thawng Zam (Ngun Uk pa) nih a fanu Tin Par kha va a ngeih lioah Kodawn tiang puan a phahnak kong a si.

-An phahmi cu;

-A hramthawk ah fei le nam, baleo, sumsel

-A changtu ah khuktoiṭial Kawlhni, maimaw puan, puanṭial, puanrang lamkalh, rasih puan. Cu nihcun a zawh lomi cu chawdawr ah a zatnak in an cawk i an phah hna.

-Nu nih aa hrukmi thuamthil cu;

Ṭhihni, khimhtung cungah lemlu le ṭhi an i khimh chih, kor, ngunkhikhiang, banhrolh, ṭhi aa oih, suideu in tuahmi ngun pangpar aa put.

-Pa nih aa thuamhmi thuamthil cu;

Biar, canlo puan aa aih, pawngpi aa ponh i a cungah sumthawngmei aa tonh

-Pu Thawng Zam nih a thahmi cu;

An i umh lai ni hnih duh ah naatum tlaih hra lawngte tum 6 a thah i sang khat ah pum khat cio in sang 6 a zam. Cucu a min ah ‘sapumphawt’ an ti.

-Tlangzam caah naatum pakhat a thah i khuahlun tlang a zam. Cu sinah cun facang, ṭhim, thanthlingsen, meilah, ngacar, thil nawnnak meisen a phawt chih.

-Ṭhitumhnak caah a thahmi cu;

Naa tlaih hra pahnih, caw pahnih, vokthau pahnih a thah hna i ni hnih chung an i nuam.

-A kalhmi cu;

Puanpar kainak caah naatum pakhat, rang pakhat, caw pakhat, varang panga, compei panga, hmaihum, marlei le darmpu le a dang thilri.

An tuahning cu hmasabik ah aa ummi nupa an kal i an hnu in an kalhmi thilri a putu pa pawl le an kawi, maw nih an zulh hna. Cu hnu ah an hlawnthil vialte kha nu pakhat nih bukbau in a phorh. An hnu in ngakchia nih varang le compei kha an kanh i an zulh hna. Hnubik ah naa, rang a hruaimi nih an zulh hna i, an hnu in mizapi nih an zulh hna. Vaahla an i thlorh i meithal an thlah pah. An hnubik cu thifimtu nih an zulh hna i an phah ciami thil vialte kha an fim thluahmah.

Manipur laamthiam zong an kawh hna i an laam ve. Hi an tuah lio caan hi 1920 kum hrawngah a si.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Puanparkai (1)

Hi biafang hi fanu thahdah piak nak he pehtlaimi thil a si i sawmtuk bantuk phun in tampi an dihmi a si. Mizapi nih tuah khawh lomi zong a si fawn.

Hi chunhthah hi anmah le an umnak hoih in a min an rak auh cio i puanpuah, vok-ah ti zongin an kawh auh.

Hi ṭhit-umhnak hi ṭa, pa miṭhawngṭha a ngeimi nih an fanu, an farnu kha sunsaiter duhnak ah an tuahpiak mi hi an fanu va sinin sal hmuh duh ah rak tuah deuhmi a si. Nain nihin ahcun sal can ah siapi, siate ti bantuk laak a si cang.

Nupiṭhit ni hi a hmasabik ni cu tonh ni ti a si. Nulei he palei he thah ding an ngeih tete kha an thah hna. Manco lei a thotu poah nih pa inn i hei pek awkah sa kutke kha hitihin an tuah. An thahmi a hnulei phei hna kha phawhhlak si loin an thual bang. Cu a phei, a liang le a chungrel, a thin le a lung hna le he fonh in an hei pek hna. Nulei inn in sa a ngaltu hna kha palei nih zu an rak dinh hna.

Cu a tangmi chungin chumh ding le tlangzam ding poah kha thual le can an si. Palei nih a rak ahtu poah kha arsa an thah cio hna. Pu, phunthawh le salpa manco poah kha a nganbik thahpiak an si i a dang poah kha a hme deuh kha an thahpiak hna. Cun zanlei sang ah manco poah nih a pa inn ah buh le sa an rak cawih cio hna. Cu an cawihmi hna cu a thinlung, a chungril le a sa thawtnak deuh an si i thingkheng kheng hnihthum le buh sei tanṭim, ṭim thum a si ve.

Man a co paoh nih a dir, sia, naa thah an i zuam cio hna. A ngei nihcun vok zong an kep ko. Caw belte hi cu cawtnak a si an ti caah an soi i an hmang tuk lo. Pa nih arsa a thahmi hna kha a co poah nih, anmah le an phunpi cio he zanriah an ei cio hna.

Tonh ni hi zanlei sang, chunhnu mer ahkhin nu inn ah mi vialte an i pumkhawm i buh phawt awkah kal an i tim. Innkhat ah a phawt hnga ding cu fang rel-tan, fu thluan-1, tangka phar-1, makphek fun-1, chiti toih-3, thanthlingsen pum-1… tbk. in a phun a tlin khawh chungin phawt le zamh an i zuam cio.

Buh phawt i an kal tikah cun aa ṭhi-um hna nupa nih Lai thil tein an i thuam i nithawng an i zawnh hnu ah lamhmai an sak hna. An hnu in ngaknu tlangval rual nih, khuang dar tum pah le an phawt hna hnga mi put, phorh puak pah in mawng thliaithluai in an zulh hna. Inn khat hnu inn khat kumthar zanvah bantukin an i thawn i an phawt hna. Khual an kawhmi hna zong an phawt cio dih hna. Cucu ‘buhphawt’ asiloah ‘fangzam’ kan timi a si.

Buhphawt a dih tikah an sazawh nak ding inn cio ah rawl an hlam i khua a muih tikah artlaihzulh awh dingah nu inn ahcun an i pumṭhan. Khua a hung muih tikah vangeinu cu a ni nih a ṭhithruai i, sachungril aa phormi hna, zupu a pumi hna, an hnu in mizapi nih an zulh hna i a va inn ah an hei thlah. A va inn an phak cun, chang le sa chungril pawl kha an ah i an phawt hna hnu ah an ei cio. Palei zong nih an dah khawh chungin zu kha an dah i zankhuadei laam in caan an hman.

A ni hnihnak cu puanparkai ni a si. Mah ni zingka ahcun vangeinu nih cawngnak puan, biarṭuan, hniṭial, kor hna kha sei chungah a sanh cia. An phah hngami puan hna kha an timhtuah. Vangei hna an inn, inncarlei suttung in puan phah cu an thawk i a va inn innhmai suttung tiang phah ding a si. An kalnak ding khua hna a hlat ahcun an phah ciami zong hmailei ah phahṭhan khawh a si ko. Cu puan an phahmi cungah uico a kai sual a si ahcun vanchiat tlunnak a si an ti caah fungput in a vengtu ah mi pakhat an fial tawn.

Khual he lai he nu inn ah an pumkhawm i an tlin cun puanpar cung kai hram cu an thawk. Aa ṭhium hna nupa kha Lai thuam in an i thuam i mah an phahmi puan cung cun kai le zawh hram an thawk. Vangeitu nu nihcun zu, khattelei kut in khattelai in aa put i a din pah in puan cu zawh hram a thawk. A hnu in a va nih, cu hnu in cawngnak puan hna an sanhnak puanphortu nih a zulh hna. Mah thil cu mikip nih an phor lo i a man phalh in fial a si tawn. Zeicahtiah mah a phortu hi mah hna nupa an thih tikah an hnu in a zulh colh hna lai tiah ruahnak a um ruangah a si. Cu an hnu cun nungak tlangval nih khuangdar tum pah in vahla thlorh pah in an zulh hna. Cu hnu lawng cun mizapi nih an zulh khawh hna. Mah puan cung i an kal lioah hin a kal bang kal lo bangin an kal tawn caah milamkal nuar le a fummi cu ‘na lamkal cu dah puanparkai lamkal in na kal’ tiah an ti tawn hna.

An vale inn an phak lai ahcun, a vale lei nih khuari le vanṭek tla bang meithal thlah le khuangdar ṭhio in an rak don hna. An phahmi an lamh ciami puan vialte a vale innchung ahkhan an fim chung hna. Nu inn in thlah ciami vokthau pahnih an rak i put tawn. Pa a si poahpoah nih ngakchia in upa tiang sasir an kauh cio hna.

Sasir kauh timi cu fongvei in thau seh tiah an cenhmi vok, a tlawmbik vokthau sumh nga kha sa a sir ningpi in an ah i mah an kauh kha a si. Va ngeitu hna nih khan sasir kauh awk hrimhrim ah fongvei in an cenhmi a si. Cu vok cu a nikhua ah sasir kauh awk hrimhrim ah an thah. An chumh i a tit khawh lo a chah ning tein, a kauhlei zapar hrawng, a saulei zabawk hrawngin an hrukpi in an sawh i ri an khiah. Mah cucu minung palinga nih an kut cungah pakhat cio in an rak i tlaih cio, kheng chung i cite le chiti kha an vun nok i, sasir kauh awkah a kawhmi pa nih a tlaitu pa kut cungah cun a ei. A lawng bak in kauh i ei a si ko. Sasir kauhtu nih ri an khiahnak tiang kha kauh i ei dih ding kha a si. A kauh khawh lo le a zia a tam ahcun a tlaitu pa nih aa tlaih i sasir cun a tuk lai i a dang a tlaitu dang pawl he an i bawm lai i an velh ko lai. Cucaah sasir i tlaituh i a ṭhawng le a bo nawnmi hna kha nawlngeihnak nganpi he palinga an fial ṭheo hna. Hi bantuk bia cungah cumh le bengh le velh a um tikah liampal phung a um in liam a um bal lo. Zeicahtiah kan Laiphung a si caah a tlaitu le a kauhtu hna zong nih puarkhawn le ziarzar ngeihnak thinlung he ti a rak um bal lo. A that le a daptu zong nih a eitu kha simh hna seh, a ei har seh tiah a thau khawh chung thau in zuat le khalh an rak i zuammi vok a si ve. Zanlei cun an ding, an ei, an laam, an i pai i zankhuadei te a si ko.

Mah ni i artlaih a zulmi hna caah a dir pakhatkhat an thahpiak tawn hna. An thahmi cu a kutke pali le a lu kha a ni inn ah an ngalh. A nu nuzuar nih cun artlaihzulh i a sawmmi hna nu pawl kha a hleh hna lai. Pa cu hleh a si bal lo.

Puanpar kainak a tuahtu nih hin vok 50 hrawng a thah, an phahmi puan hi Rs. 8-10 tiang man hrawng an si. Puanpar kainak tuah lo ahcun puanpar kai tluk in hmuh khawh a si lo. An lamh cia puan vialte kha a va farle le a nupi nih an i laak dih lai. A hnu ah mah puan aa laakmi hna nihkhan mah chunthah lio i re a theimi hna le khua upa hna kha zu an dah ve te hna lai. A dir lawng si loin vok an thahmi hna zong kha tlang an zam tikah an telh chih lai. Man a comi hna chungah vok la 5 in a cunglei an thahpiaktu hna le puan zun hnih a thawhpiaktu poah kha a va nih siapi cio a pek hna lai. Hi ṭhitumhnak an tuahmi hi mi teinak, min langh duhnak caah tuahmi a si ve.  

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Laimi nih nupi kan ṭhi kan timi cu pa nih arsa a thah nikhua kha kan ti duh mi a si. Laimi nu le pa i tonnak ah phun Dangdang zong a um ko lai nain a biapi bik cun phun thum lawng a um. Cu hna cu; 1. Nuzuar run ni, 2. Fanuah le 3. Puanparkai hna an si.

1.Nuzuar run ni

Hihi ṭhit-umhnak chunhthah pakhat a si ko. Nulkei kha nuzuar tiah an auh hna. Nupi ṭhit cu chaw tamtuk man le ngeih le chiah ṭet cikcek tein hman le dih a si caah ‘nupi ṭhit le samhri phoih’ ti zongah an ti bantukin nuzuar zong nih an run an tat cikcek hna ti kha an chim duhmi a si ko.

Mah nuzuar run ni hi mi hringhran a simi nihcun pa nih mi fanu a duh bantukin arsa cu aa rak rin i nu zong nih an si khawh chungin anmah ngeih tawk tein an tuah tawnmi a si.

Puanparkai le fauah he aa dannak cu buhphawt (fang zam), sasirkauh, chuanchang ei a um lo lawng hi aa dannak a si ko.

Hi ṭhit-umhnak cu nulei i a tho kho vialte an tho dih i pa nih a tho kho zat in arsa a thah hna, a einak a pek hna i nu nih an thah khawh chungin an thah ve. An thah an dah mi a tam ahcun khual zong tampi an kawh hna i a nuam ngai ko.

Palei hi santlai lo deuh an si ahcun pu le innpi chim lo, a dang poahpoah kha ‘atu cu nannih um ih uh, vun le cuar kan ngei rih lo, kumhnu ṭhalhmai ah kan lothlawh le kan thingphorh kan to rih uh’ tiah an thlauh hna. Thlauh zong thlauh khawh an si ko.

Kan Laiphung ah a ṭha ngaimi pakhat cu santlaih lo zongah tlaih lo nak bantukin cawlcangh khawhnak kha phung nih a onhmi a um ve ko. A biana ah puman a co hnga ding pa nih a nikhua ah a ah kho lo, a that kho lo. Asinain puman vial cu a co. Pa zong nih na thawh khawh lo caah kan in man kho lo ti hi a um phung a si lo. Hi lio caan ah pu nih an rak har lio caan he aa ton ahcun a hnu a duh tik poah ah a tuah khawh.

Cucu buh le sa in put khawh a si. An put tik hna ah savo volai 70, buhṭamh sei hnih, tihang le chang par 70 a tlawmbik ah an i put lai i a vapa inn ah an va cawih ko hna lai.

Laimi cu mi rethei, ni fatin local, lothlo kan si caah hi bantukin chunhthah le eidinnak a tuah kho mi an um tikah; sungsai le nuam tein i ṭhuttopi, i conglawmh le rawlpei i barpi cio cu Laimi kan nuntual ah a um  ikan i hlawhbung cio a si tiah kan rak ruah cio. An thahdah mi a tlawm le a hmet ko zongah a ummi zat kha khimnak tein ei le din kan i zuam. Zeicahtiah ṭhat le chiat ni ah i ṭhuttopi le i hnemh, i conglawmhpi cu kan nuncan le kan nunphung hrimhrim a si.   

Hi kong hi Pi Ni Cin nih a tanglei bantukin a ṭial hna.

Teh (Thor) nihcun nu le pa i umh dingah hnatlak a si cang hnu ahcun a ni an khiah i man an man ding le ṭhit-umh ni i thah awk caah sia pakhat kha an pek hna. Cu tikah vangei ding lei nihcun mah an manhmi hna kong le umh ding ni kong kha zapi theih in an thanh hna.  

A nikhua an phak tikah nupiṭhi lei nih an monu kha kawh awkah nu inn ahcun an kal. Nupiṭhi ding valpa zong nih a hawile he zupu an i put i an bu tein an kal ve.

Inn an phak deng laam 15 (yrds 40) hrawng a duh tikah a kawi pa nih maw, nupi ngei ding pa nih maw an phanhnak kong kha an thanh hmasa hna. Cu hnu lawngah kutsihnak an tuahpiak hna i zanriah an ei. Hi ṭhit-umhnak i an thah mi sa cu ‘awrthaw vok’ tiah an kawh.

Hi nikhua ahhin palei nih sia, nulei nih vok, sia, naa pakhatkhat anmah le an ti khawhmi an thah. A dir veve an thah a si ahcun a hnulei phei hnih veve kha n ule he palei he an i pe veve. Palei nihcun an tinmi sa cu an can i man a mantu hna kha an hleh hna. Zanriah an ei dih tikah khuapite nih monu kha a va inn tiang an thlah i zankhuadei an nuamhpi hna.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Arsathah timi kong ah arsa hi aho nih dah, zeitik ah dah, zei chungphun (clan) nih dah an rak thawk ti cu kan hngal lo. Asinain chuakkhat, hrinkhat, thisa khat laitlai, kan chuahnak aa khat kan si tinak caah an rak i hrawmmi a si ti cu hngalh khawh a si. A hlan an rak thawkka ahhin ar taktak an rak thah ti cu kan theih. Asinain a hnu ah vok i aa cannak hi an chungphun an hung tam tikah kan tingzo deuh lai ti ruangah a si lai lo kan ti kho lo. Chungphun pakhat hmanh ah pahnihthum i an i chuah zong hi an tinco cio duh ah a si kho ko. Cucaah nupiṭhit le vangeih fatin, u le nau an sinak kha va ngeitu nih a hleh hna kan ti lai cu.

Kap khatlei in an fanute kha miphun dang sinah a kal cang lai tikah, va a ngeih biahngaltu (witness) zongah a cang kan ti khawh.

Cucaah hi nikhua ahhin vangeitu inn ah nupiṭhitu pa nih arsa a thahmi hna kha arsa cannak zu he an din i an can. Hi bantukin an can tikah anmah le an chungphun khat lawng kha an i zam i chungphun dang zamh phung a si lo. An duh ahcun an sinah a um lomi an chungphun pa zong kha an zamh khawh ko.

Cun zabawk tia hrawng a pelpawi deuh, sasir a tling deuh lo pawl kha ‘nurual sa’ an ti i vangeinu a nu nih a siaherhmi kha nu zong, pa zong a hleh khawh ko hna.

Aan fanu a ah i, man a co vialte kha anmah le an phun cio in arsa an thahmi hna kha an pekmi arsa zu he an can, an i zam. A ruhkhua le a dang vialte kha zanriah an i hrawm hna. Hi bantuk arsa hi chungphun dang nih ei phung zong a si lo, hleh phung zong a si lo. Hi thil cu chungphun khat an i hrawm, an i hlamnak a si i mah chungphun a si lomi caah cun mah vo a si lomi, mi vo va ei zong cu kaa thaw a si lo, ningzak a si fawn.

Hi bantukin arsa an i thah tikah hin a thattu nih arsa kha an thah lai i thiang tein an hrem, thiang tein an tuah hnu ah can lo bak in a chungril he tlamtling tein nu inn ah an pek hna lai. A pum ah a hma an umter lai lo i a chungril zong a baumi a um lai lo. A pumpuluk ṭhencheu lo tein an ngalh hna lai. A ngaltu hna kha zu an rak dah hna lai.

Hi arsathah timi kong he pehtlai in a tanglei bantukin an hmuhtonmi le an ruahnak an chim cio.

Pu Mang Ram nih; ‘Phunthawh, arsa kan timi hi i ṭhen awk a ṭha lo. Tahchunhnak ah Zathang in chungphun Sangpi, Sangte, Darkhuah, Vaingam tbk ah aa vaa chuah si kaw, Sangpi pa nih Darkhuah nu a ṭhit tikah anmah phun lila a ṭhit a si ko i a far a ṭhit caah a phun cu thawh a hau ti maw? Arsa zong cu a thah a hau ti maw?’  

Pu Chawn Kio nih; ‘Nu cu cinzah chungphun fanu a si ahcun a va kha Sangpi si hmanhsehlaw a Cinzah a sinak kha a tlau lo. A phun kan thawh, arsa kan thah zongah a phun cu kan sinah aa fonh khawh ding hlei cu a si lo. Pathian nih a pekmi chungphun ning cu a si ko lai.’

Pu G. Biak Nawl nih; ‘Arsa cu a hlan ah ar taktak cu an thah ko tiah theih a si ko i nihin ah vok ah aa cang cang. Zathang zong cu arsa ngan duh ruah ah chungphun ah kan i ṭhen i, Mah chung cun hrin ah kan i ṭhenṭhan hoi. Zohchunh awkah Zathang in Sangpi chung ah, Sangpi chung cun, Lian Kual hrin ah kan i ṭhenṭhan hoi. Hihi arsa ngaingai nih a kan tlai kho ngaingai hnga maw? Arsa hi hmaileipi tiang a kal kho ngaite hnga maw?’

Hi kong he pehtlai in Pu Ram Hmung nih a tanglei bangin a ṭial.

Arsa ei khat unau chung pa nih, anmah arsa ei khat a unau chung ngaknu kha a ṭhit ahcun, ‘arsa kan eiṭi ti lai lo, pu le tu ah kan cang cang lai’ tinak, arsa ei lehnak ah man a dang tein a man lai.

Vok an that nain zei ruangah dah arsathah an ti hnga tiah ruah awk a um. Nupi ṭhitu a pule nih ngaknu i a pa, a ṭa le a phun khat kha arsakheng an rak pek hna i an pule vialte nih an rak ei tawn. A hnu deuh lengmang ah tufa tam a ngei lomi pa nih a pule phun arsa ei khat vialte kha arsakheng tlinglak le za lakin a rak pek khawh hna lo tikah vok rak thahnak in vok i arsathah hi a leng lan tiah an ti.

Atu tiangah Zokhua peng le Senthang peng ah nupi ṭhitu pa i a tule, a nupi leiin a pule arsa ei khat chungah ‘anih khi nang nih arsakheng na pek lai’ tiah an thiah rih hna. Vok in arsa an thah pinah a hleiin an hman rih.

Arsa einak timi cu; Hihi nupi hal lioah man-hrang rel ciami kha an i ṭhit-umh ni ah man duh lo i an um ruangah ‘nan biakam nan leet ruangah nan arsa kan ei lai lo’ tiah an pule nih an ti hna tikah ‘kan eipiak ko ulaw, a einak cuzat in kan in pek hna lai’ tiah an rak nawlnak hna in arsa einak man cu a leng tiah an chim.

Hi arsa thah kongah ‘ziah a hlan ah ar taktak an that ko nain, nihin ah vok i a can kun hnga’ tiah a timi tampi an um i, cawnpiaknak ka ngeih tete zongah an ka hal tawn. Ka leh tawnmi hna cu ‘hi kong hi aho nih fiang tein a let kho an um hnga dik maw? Hi he aa lo ngaimi cu, mithi deng kha kan dawt caah arthin kan i tuh, ar in nau kan i zoh tawn. Asinain nihin ah mingei deuh pawl nih ar si ti loin vok, caw tiang an thah i an i tuh le an i zoh hi kan hmuh cio. Cu bantuk cu a si kho ko’.

‘Biaceih zung ah kan chuah tikah Laiphung in ceih poah ahcun phunthawh le arsathah cu Lairel a si caah, Laiphun a daw poah nihcun kan i zuam ahcun a ṭhatuk hnga, phung i kan i ngeihmi pei a si cu’ ti hi a si tawn.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Nu nih khual ah va a ngeih tikah a sawmmi hna an lothlawh le an pelmi nihlawh rulh dingah a va kha an hauhmi a si. Nulei nih an hauh khawh chungin an hauh i palei nih an det khawh chungin an det ve hna i a donghnak ahcun aa teitei bia zoh in thlak a si tawn ko. Hauh ṭhawn ahcun Siate ti bantuk tiang a phan kho. Asinain a taktak an i manh mi ngaingai cu chim tlak lo khi a si ko. Chim le hauh ṭhawn hi a biapi ngaingai ve nain a phungthang ah a thlami zong an um ve.

Pu Lai Len nih a chimmi cu; ‘Nihlawh sawngtem hi a hautu le a altu (nupiṭhi hna) an biapi kan ti ko nain a phung ngaingai hi a si ko i kan i manh mi taktak cu, kei ka nupi ṭhit lio hna ahcun Ks. 300 hrawng lawng kan man ko lo hlah i’.

Pu Ṭial Tlung nih a chim vemi cu; ‘Nihlawh sawngtem i manh taktak ahcun nihin i tangka Ks. 1000 hrawng hmanh a si lai lo. Kan Laiphung a si caah a tlinnak in an i hauhmi sawhsawh a si ko’.

Pu Lul Kung (Ṭha Hnin pa) nih hitihin a ti ve. ‘Nihlawh sawngtem cu inn a thomi poah kha tangkafang 65 cio pek a si ko. Inn 3 an thawh a si ahcun 65×3=195 a pek hna lai i a dih ko, a ni nih a hauhmi a si’.

Sakta Ram Hmung nih hitihin a ṭial ve. Nihlawh sawngtem cu;- sahrangphor-vokpi, zucuaphor-vokte, fangphor-vokte, nau pua-vokte kethawi-siate, nupi ṭhitnak a kaimi poahpoah dihlak caah siate a si. Hi hna hi khual i va an ngeih tik lawngah hmanmi a si. Nihlawh sawngtem ah kethawi lawng hi pi le pu le mipi nih an co lai. Bawiphun ca lawngah a si i michia caah a um lo.

Ngakchia caah cun an rak tlawmhmi hna arte hna kha an phawt hna ti bantuk kha a um. Nihin i kan nihlawh ngaingai bantuk zat ngaingai cun pek hi a um lem lo.

14.Thahpiakmi salu relning

Nu le pa an i ton, fonh tikah salu an relnak a si. Tahchunhnak ah nangmah hi khual ah sa na zawh. Inn ah na rak kir tikah inn ummi nih an in hal lai mi cu, ‘a ṭhitu an si i man manh le arsathah lawng kha an rian cu a si ko. Nulei an ṭhawn le an thah khawh lawngah puanparkai, fanuah timi innlailenh tuahpiak a si tawn. An thahmi a tam ahcun khual zong tampi an kawh khawh hna i a nuam deuh. A nikhua a phanh hlan in cu tikah an i ah ni a si lai, mirum an si caah tampi an thah lai, khual tampi an tlung lai, anih anih a tlung lai, kan laam hna lai, paṭhawng anih anih an tlung lai kan i pai hna lai, a nuamtuk lai ti khin an rak i ceih chung i a ni taktak nak hmanh in a nuam chung cang. An ha an i tat cia.

An thahmi salu relning hi khuakhat le khuakhat kan relning aa lo cio lo. Sa an relmi la kan timi cu vok sumli he a hmebik aa tia tinak a si. Naa pakhat cu la nga kan ti tikah vok sumli panga he an sachuak an i tia, an i zat tinak a si hnga. Cheukhat nih naa cu vok pali he an i tia tiah an ruah caah la 4 tiah an rel i cheukhat nih la 5 tiah an rel ve.

Hi bantuk i an rel tikah palei nih an thahmi cu a um lo caah nulei nih an thahmi lawng kha an rel ti kha philh lo ding a si. Sa an thahmi la an relning cu;-

Naa 1 cu la 5

Siapi 1 cu la 5

Vok 1 cu la 1⁸³

Hi a cunglei i kan ṭialmi cu Chin Hlah Aung nih a khawmhmi a si i Thantlang peng chung, Bual peng hrawng relmi si dawh a si. Hakha peng hrawng nih rel ve ning cu a tanglei bantuk a si i vok cu zei tia a si zongah la khat ah relh a si zungzal.

Kikawng 1 cu la 5

Siapi 1 cu la 4

Naa 1 cu la 3

Caw 1 cu la 2

Vok 1 cu la 1

Pu Ṭial Ling nih hitihin anmah peng leiah an relning a ṭial.

Sia 1 cu la 5

Naa 1 cu la 5

Caw 1 cu la 3

Vok 1 cu la 1⁸⁴

Muko December 1998 chuahmi ah;

Siapi 1 cu la 12

Naa 1 cu la 8

Caw 1 cu la 4

Vok 1 cu la 4

Vok cu la 1 ah tuahpiak cio an rak si i cucaah siapi cu naa pifa asiloah cawpi pi thum, asiloah vokpi pi hleihnih he aa tluk in a tuak. (Sui Mawng, A kan thleidangtu man, LBC: Muko Dec. 1998, p. 86).

Cucaah kikawng kan ah khawh ahcun vok sumh 4 panga kan thawh khawh tinak a si. Siapi tilim ngaingai hoi hna hi cu kan pupa hna nih, holh a thei tiah an rak ruah. Hi lengah fahring a si caah thah awkah hin an tuaktanmi a si bal lo i man manhtu awkah an rak ruah. Hloh le thlau an duh lai hmanh ah saṭil cu inntang i a tlungmi a si caah inntang in a kan theih lai ti a si i, hmundang ah va kal in cu bia cu an va ceih tawn.

Cucaah sa thahmi la in relnak he pehtlai in Bawbawi le Kiakio an i um hnga i cu hna nih an thahmi cu

Kikawng     1×5= la 5

Naa             3×3= la 9

Caw            2×2= la 4

Vok            10×1= la 10

 la 28

an thah a si hnga i tam ngaingai an thah tikah kan ti khawh hnga. Hngalh awk pakhat a ummi cu pa nih arsa an thahmi kha relhchih a si lo.

15.Satol le a hnakpang

Laimi hi anmah tawk in khua kaupi an rak hmu ve ko. Minung nih khua kan sak tikah innpa le chakthlang hi a zer ziarmi kan rak um ve. Ritung hna ṭhialpiak, hmunthur hna khatlei ah hei hlonh ti bantuk kan hmang ngai. Cheukhat nih an ding ngaingai i an mitfak hmanh au ngam loin dawt le hriatnak lawng an ruat.

Cucaah a chunhthah khawh i a dirte an thah khawh ahcun innchak pa nih a hmunthur kha run ka chilh hlah seh tiah a hnakpang pahnih kha a bauh i a pek tawn. Cu bantuk ṭhiamṭhiam in innthlang pa zong kha ka hmunthur na in man ah tiah satol kha nganpi in a ah i a hleh tawn phung a si.

16.Sahleh le zamhning

Hika zawn hi Laimi nih pumkhat kan sinak kha a langhter. A ruat kho lo khua hna nih an inn a tam tikah sa an i hleh i an comi a hmet tuk cang caah an i ṭhen, an i cheu dih hna. Tahchunhnak ah Zathang in Sangpi, Sangte, Nguntual, Darkhuah… tbk, Hlawnceu in Keiraw, Hlawnthi… tbk, Cinzah in Zahngo le Zahnak, Khuafo Cinzah Zahpi, Zahte… tbk ah an i chuah dih. Ṭhennak a phunphun a um ko lai nain hi bantuk zong hi a um kho ngaimi a si. Hi ka ṭialmi hna hi an si tiah ka chim duhnak si loin an phun hme tete ah an i ṭhen, chuah cio ning kha ka tahchunh hna bia a si.

Cun Hranhring khuahrum biatu pa nih kan inn kha 300 hrawng a ti cang caah sa kan i zam tikah kuaklu ngaw lawng kan co caah khuahrum Hrangsial a biak tikah ‘inn zakhat leng in kaih hlah ing e’ tiah thla a rak cam ruangah an thi lengmang ko i 100 tangah kan i cang ko tiah an chim ṭheo.

Khua pakhat ah, a dir kelifa an thah khawh ahcun tlangzam an can tawn. Cu tlangzam an can tikah a tit, a cuar hna an thlaih chih i inn khat le zam khat cio in i zamh a si. Ngakchia nih lang in kan i zawn i tlang hi kan zam tawn.

Hi lengah khual sa an kawhmi hna zong kha zam khat cio an zamh chih hna.

A um rih mi cu khuabawi, tlangbawi thlacamtu, soser hna kha zamthuan an zamh chih hna.

Hi lengah a uk le a pengtu hna bawi, tahchunhnak ah Hakha Sangpi bawi tibantuk caah a phei le a thin, paw tibantuk kha an chiahpiak rih.

Tlangzam kan i hlehnak nihhin khuachung ah a kan daw le daw lotu i tahnak ah hngalh khawh a si. A kan daw lo le kan cungah lungfahnak, lungtapnak a ngeimi nihcun tlangzam kha an kan hnolh ko lai. Cucaah hi caan ah rem awk le remh lo awk kha fiang tein i hngalh khawh a si. Cucu ralṭha ngaiin dawt le huat ngamh a si ka ti.

Sahleh cu hawi zawng in tlangzamh si loin an dawtmi minung inn kuahra caah satit kuttum tia in i hleh kha a si ko. Asiloah a thinpaw zong thlaihchih khawh a si fawn. Dawtnak langhternak le siaherhnak kha a sawh.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

11.Arnakhmanh, Khothlaban asiloah Thlakhoban

Hi thil hi innchungkhar pakhat chungah an pa nih khuazing sinah a thlacamnak kho le kheng a si. Cu khothlaban cu; 1. Khopaih, khocawi, (beng dirnak ngei), 2. Thingkheng, 3. Arthahnak fung dong khat sau, 4. Durkeu hna an si. Hi khothlaban hi mi nih an pal lonak, an tawngh khawh lonak, keubawm an thlainak sutpi, asiloah chakchaang le cungkun aa tonnak kunsir cung zawn vanluang (thlung) ah an hung thlai. Cu an thlainak cu (S) muipu a simi ‘cingkalit’ asiloah ‘hnahrawl’ (hna-hrawl) in an hung thlai.

Hi thilri cu amah le a nutak lawng nih tawngh le thamnak nawl an ngei. Midang nih an tawngh sual, an buar a si caah dan an liam lai. Khuazing a biak, innchung tangah thla a cam i a hman dih cun thiang tein an kholhṭhan dih cun a umnak ah an thlai ṭhan lengmang.

12.Arnakhmanh ningcang

Hi arnakhmanh timi hi a nupi kha nupitak ah a khah tinak a si. Amah phun tiangaw a ṭhit lawngah hi bantuk cu tuah tawn phung a si. Amah phun tia a ṭhi lo nain arnak a hmanh ahcun a unau nih an phun tiangaw in an thleidan lai, anmah tluk ah an chia ti lai lo. Anmah tia i an chiah ti lo ahcun cu pa cu mi cungcuannak suanparnak a tuah tikah a siahri an tlaihpiak ti lai lo. Zeitintiah a phun kha aa hnawh cang.

Arnakhmanh kan timi cu a nupi kha a thlacamnak, khothlaban kha a tawnghthamter, a hrawm, amah tluk ah a chiah tinak a si.

Hi arnakhmanh kong he pehtlai in Pu Ṭial Ling nih hi bantukin a ṭial. Arnakhmanh timi cu phun hrawmnak a si. Arnakhmanh ah an hmanmi ar cu arnak, a ti a ti rih lomi an hman. Bawi amah tiangaw an ṭhit lo le ar an hmanh hna ahcun an unau nih anmah phun tia ah an chia ti hna lo, an hnon cang hna.

Hi arnakhmanh ahhin an hmanmi thilri hna cu; 1. Khotung pahnih, 2. Bel pahnih, 3. Kheng pahnih, 4. Doṭhiangte, 5. Belte kuttum tia hrawng, 6. Arthahnak fung (fathing fungpum, fathing le rongkhaw-fathing he an i lo ngaingai) hi thing thiang an ti hna.

Hi thilri hna hi kaurel bawmpi in an khumh hna i chakchang lu cung zawn liangte ah an thlai.

Nu nih changvut caah fathau a uh i a den. Muika ah nu nih cun tizarh kha mi chawn lo tein a than. Pa nih khan chakchang lu ah tappi a chilh (tappi a tuah). Meithiang a kau, nu nih changvut a denmi cu khotung (kho a tanglei dirnak an tuahmi) thiang ahkhan a chiah. Keu ah tizarh a thanmi cu a thlet i fang a thlah (paih). Pa nih ar nu nak bawm i an chiahmi cu a laak i changvut kha a cukter. Cu keu i an chiahmi tifang cu a hmawm i ar cu a vun phut hnu ah amah le a nupi ca he cung um sinah thla a cam. A cam khawh cun a vun phut nolh. Cu hnu lawngah ar thahnak fung cun a tuk i a thah, i cucu arnakhmanh bol ning a si.

Cu hnu ah zing le khua chawnhnak ah ar dotla in vok sumh nga tiang an thah. Hi bantuk an tuah ahhin an chungkhat sahlawh kha an sawm hna. Asinain anmah tluk lo nihcun a sa kha tawngh phung a si lo. Tawngh a tlak nih an tuahto i a ei lawng an ei. Hi sa hi thlungthlang lawngah an chuankhin lai i mah an tuah hi ni hnih a rau, cu chung cu innchung lawngah an um lai. An i bolsam caan chungah mi nih chawnh le hmuh phung a si lo caah ar le vok rawl an pek duh hmanh ah mi hmuh lo, khuamui ti bantuk ah an pek tawn. Inn velchum kha thing in an kham an kulh i chawlhring in ‘kan tla hlah uh’ ti canah an zar. Cu nihnih chungah an ei khawh lo mi sa cu inn tangah vawlei an cawh i an thlet.

Arnak hmanhmi fale hna cu an chuah ni thla (7) nak ah an rai an bol hna. Cu hnu cun an ‘hlam sam’ (hrin sam) kha an meh hna. Rai bol mi cu fatak ah an ruat hna lo.

Hi a cunglei ah ka ṭialmi ah an hmanmi thilri hna an min cu khothlaban asiloah thlakhoban tiah an kawh auh. Khua le khua kan i lo cio lo i cheukhat nih Khopaih, durkeu, ar tuknak fung le thingkheng lawng a hmang an um i, cheukhat nih a hram i Pu Ṭial Ling nih a ṭialmi lengah pherte bi tete pahnih a kemh zong an um ve.

Hi khothlaban hi an innchung thawinak an tuah fatin a nupi he an tawnghthammi thilri, thlacamnak a si. Mi nih tawnghpiak phung a si lo i kuangka pawng, keubawm an thlainak sutpi, asiloah chaksang le cungkun aa tonnak cung zawn thlung, mi pal lo nak ah cingkalit timi (S) muipu thing kuai in an hung thlai.  

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

7.Mansanh

Hi mansanh kan timi hi lai khat le lai khat aa ṭhium mi hna caah a si deuh. An thahpiak lioah khan an thahmi sa hna chungin a thawt deuhnak tete a tit, a thinpaw kha an chiah, an kenret hna. An i umh zan thumnak ah man a hngan in an manh ding vialte le sa an chiahmi kha le buh an i put i nu inn ahcun an kal, man an manh hna.

Zan ahcun innpa chakthlang, rualchan cingla an kawh hna i nulei nih vok an rak thah, zu an rak dah hna. Cucu nulei nih tuahmi a si i zankhuadei an ding, an ei i an laam. An duh a si ahcun a thaizing zong laam an cam ṭhan.

8.Buhhniang put

Hi bantuk buhhniangput hi biapi ah a chia deuhmi khua an um bantukin a ngei lo, biapi ah a chia deuh lo khua zong an um ve.

Buhhniangput kong he pehtlai in Pu Ṭial Tlung, Tlanglo nih hitihin a chim; ‘Buhhniangput timi hi kanmah Thantlang zong, nanmah Hakha zong nan ngei ko i, an i umh a thaizan ah an i put i sa a tlawmtam a zatawk, buh zong a zatawk (a ei hnga ding milu kha an zoh hna), mahticun ni, nu hna nih a ṭhitu pa inn ah an rak put hna’.

Buhhniangput kong he pehtlai in Thantlang Pu Za To le Pu Hrang Tling nih hitihin an chim ve. ‘Buhhniangput, rawlhniangput kan timi hi an i umh a thaizan ah an i umh lio i an thahmi sa chungin a thaw deuhdeuh le a chungril kha an chiah, ar an thah i nulei he palei he an i put veve. Hi zanriah ahhin a va unau, kawi tel in ei tawn a si caah a za hnga in a tlawmtam cu an put tawn hna. Nu nih a va inn i rawl a ei hmasabik cu hi buhhniangput mi in ei aa thawk’.

9.Sullet

Hi thil hi tluang le lai i umh ah tuahmi a si deuh. Hi bantuk tluang le lai i ton tikah pa a umnak khua ahhin ṭhit-umhnak hi an tuah tawn phung a si i ‘kai’ tiah min an sak. Tahchunhnak ah ‘Mangmang kai ahkhan, Dawtte kai

 ah’ tiah min an sak i an kawhauh. Cu bantukin a va khua ah an kai caah a kaimi milu zat in a va nih nihlawh sawngtem an pek hnawhphahnak zong hi a si.

Cucaah an i ṭhit-umh thla a det hlan ah rualchan cingla, ngamhtlak kha an sawm hna i nu khua ah an kal. Cu tikah an pu nih a ngeih tawk a rak thah hna. Vok an thah a tam deuh. Thah le dah, laam le kui cu a si hoi ko. An pu nih khual i ka tule nih na kan tlawn ti zong khi a lo ngai.

10.Mak (maak) chungṭuan

Chunhthah a um tik poah ah hi mak timi hi chung a ṭuantu ding cu an si. Khuazakip cawh in khua pakhat ah a ummi hna caah cun a rak dawtu poah nih kan i thawh i chuan le khin i bawmh a si ko. Asinain khua pakhat chung i khua a sami hna tucu a chunthahtu i an ṭang, an tule kha mak asiloah chungṭuan an si. Hi bantuk caan ah ahohmanh fial hau loin anmahte nih an rian ah an i ruah ko lai.

Hi bantuk ahhin a kawi nih a bikin a tlangtlak hna lai i mah mak pawl he sumsuk in tualphiah a dongh ni tiang an ṭuan lai. Tualphiah kan timi cu an i fimtawl i a dihnak thianhhlimh an tuahmi kha a si.

Chunthah a chuah tikah zudah, sathah a si caah a herh lomi an chuak tawn. A bikin sa an phawt hna tikah, rawl an serh hna tikah buh ting lo, savo ting lo um an hmang tawn. Hi bantuk caan ah ṭha tein zoh le umpi an hau. Cucaah sa an phawt fatin ṭalawn pakhat an lonh lai ah ‘savo nan ting maw?’ timi hi an hal lengmang hna. Hi bantuk ah paduhlo a simi cu savo an hrelh sual hna ahcun an min an i chal i inn ah ṭin in muikhum an hmang ṭheo. Cucaah zulap sertu siseh, saphawtu siseh, lungfim le ṭangṭial tein an rian an ṭuan cio. Hi bantuk caan a chuah ahcun mak hi an thang a chia ngei i a chuhthattu zong roling in tuanbia ah an tangta tawn.

Hi bantuk ahcun an nifar le an mak pawl cu rethei tein rian cu an ṭuan cio i zu hmanh an lungduh in an ding an ri ngam lo. An i lim dih hnu cikcek, tualphiah ni ah inn ngeitu nih zupu a thawmite kha a dah tawn hna. Cu lawngah cun thawpi chuah in an ding i an ei tawn.  

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Lai Nunphung Cheukhat Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

4.Hmaitlam

Hmaitlam timi cu mi ngaihchiatnak, thinhunnak tuah tikah mithmai ṭhatnak caah pekmi a si. Abiana ah a tupa nih a pu, a nupi pa sinah a ngaihchiatternak, thinhunnak a tuah ahcun a mithmai ṭhatnak, thimdamnak a tuah lai. Cu bantuk a tuah tikah an thinhunnak hmetngan nih a ngeih i sat hah in rem tibantuk a hau. An thahmi sa a hmetngan cu a thin a hungmi i a cohlanmi cungah aa hngat. Hi man hi Rs. 7 in siapi tiang liam khawh mi a si.

Hi kong hi Donman chungah kan ṭial cang i a dikthliar cun ṭialṭhan a hau ti rua lo.

5.Saluchumh le siameithlaih

Hi thil hna hi mizapi ko nihcun hman le hauhmi an si lem lo. Phunbawi hna nih an hauhmi an si deuh i a bikin arsathah le a einak sinah aa zulmi an si. Saluchumh le siameithlaih hi aa ngaw i pumṭek 2 tibantuk, ṭhifang var 3 ti bantuk veve thlaih in pek chihmi an si.

Hi kong hi ṭaman chungah kan ṭial cang i tmapi ṭial awk a um lem ti lo. An hawi caah hauhpiakmi si dawh a si.

6.Kawi le Maw

Laimi hi miphun dang he (kan pawngkam um kan theih tawk ahcun) i lawh lonak tete kan ngei. Miphun dang hi kawi, hawikom, tlongleng ṭi tibantukin a phunphun an ngei i an i bawm an id aw ve ko lai. Voikhat i bawmhnak in maw, i tonnak in maw an i komhngamh colh ko lai.

Laimi cu kan hmette in aknmah he thinlung khat, tlongleng ṭi khat, ṭhial loin aa komhngamhmi kan ngei hna. Hi hna hi kan innchung tang hmanh ah kan chimh lomi hna hmanh kan thinlung ummi bia kha kan chimhrelh mi an sit awn. Cucaah nupi ṭhit nikhua ahcun kawi le maw hi i tlaih a sit awn. A fian deuhnak cun a man in kawi le maw tlaih kan ngei.

Nihin kan i um hi Pathian hmai ah kut kan i sih tikah a herh ruangah kan pawngkam i mitpheng ah a dir liangluang mi; mithmai a ngeih caah kawi ah kan i tlaihmi zohzun kawi bantuk hi a si lo. Mithmai ngei cu an kawi le an maw an tampi i an kawile nau an ngeih hmanh aa thei lomi tiangin an tam.

Laiphung ngaingai ahcun kawi cu pakhatte i tlaih a si i a ṭhohkhantu milu tamnak hi kawi tlaihnak kongah kan hmanmi a si lo. Nihin ah kan hmanmi biakinn i kutsihnak le ṭhit-umh ni i dirpitu lawngah kan ruahmi thil hna hi cu, kan pupa hna nih kawi i tlaih timi he cun tahchunh awk a ṭha rua hnga lo.

Kawi tlaihnak cu kawizaang timi a zaang titpi kha cuai hnihthum tia in hlawi i i pek, asiloah cheukhat khua nihcun a i ruh (phui) kha a hnakpang khatlei pahnih veve he aa hluaitlai in i pek a si tawn. Chunhthah i a dir thah poah ahcun i pek lengmang a si ko. Hika zawn ah kawisa cu kan i pe cio ko nain mah le khua cio in a sa kan i pekmi aa dang men lai. Nihin ahcun khuapi deuh ah tangka in i pek a si deuh ve cang. A kawi zong nih a ngeih tawk a tlawmh lai i zupu zong a tlawmh chih ve lai.

Kawi a biapit ning hi an kaa in ‘ka kawi’ tiah an i auh lawng hi a si lo, zupu pukhat an dah lai zongah a kawi kha an auh i amah nih a dah lai, an innchung sang ah thil pipa, chiatṭhatnak a um le khua an khan tik zongah an theihter lai i aa tel lai. Thah le dah an tuah khawh zongah a hram in a dongh, tualphiah ni tiang amah nih a bikin a tlangtlak hna lai. Tualphiah dih i fimtawl in a donghnak tualphiah zu an dahmi tiangin ṭuanvo a laak dih lai.

A kawile an ṭilhtlawh (thih ni) nikhua ah ar a thah la ii rawl a put hna lai. Hi bantukin kawi hi chungkhar caah santlai tuk mi a sic aah an fale chan tiang zongah philhthlau lo tein an i hlam lengmang. A fa nih kawi dnag a ngeih i midang a kawih hmanh ah an inncung ah fel le teimak tein rian a rak ṭuantu, a rak dawtu hna a pa kawi kha an philh phung a si lo. Chunhthah i a dir an thah khawh ahcun sa kttum tia, zohco tal cu an hleh lengmang hna.

Chunhthah caan a chuah tikah a herh lomi thil an chuak tawn. Sathah, zudah a si caah zohchia khenhhru in a ummi fimtawl tiang, mi an kawhmi hna ahodah a ra, a ra lo, an eimi buh le sa a cham, a za ti vialte kha a iran a si dih. Thil pakhatkhat a baumi a um sual ahcun a rannak in a chunthattu a kawile kha a thanh hna lai. Tahchunhnak ah a kawi i a unau chuahpi ti bantuk an rat lo ahcun a ruang zeidah a si ti kha a hlat lai i, rem an hauh ahcun mi a fial hna hnu ah a remter hna lai.

Maw belte cu a hlankanh in mawpi, mawlai, mawte tiah pathum hi i tlaih phung kan ngei. A vangeih nikhua ah an ngeih tawkte an tlawmh lai. Cu a mawle nihucn chiatṭhat a ton ni ah an teltumpi lai. An mawnu va a ngeih ni ahcun a va inn tiang him tein a phanh tiang rian an ngei i an kilven lai. A va inn a phanh hnu zongah a li a leng sual lai tiah thlakhat chung zong an riahpi ko lai. Maw man an hmuh ve.

Pu Ram Hmung nih a ṭialmi Nunphung cauk chungah mawpi-siate, mawlai-vokla, mawte-vokrial an co. Nihlawh sawngtem cu siapi in siate tiang an i pe tiah a um. Kawi a sunsaining kha hitihin hla a ṭialchih.

Bawikil aw;

An kawifa i tlak tawn hna maw dar er bang

ṭih hngalh lo ralhruang an bauh ah

Keichuan hawi lulbawi ṭial an rei dir.

Hakha, Pu Lul Kung nih cun a tanglei bangin a chim ve.

‘Mawpi man hi tangkafang in 100, mawlai 80, mawhniang 50 cu manh tengteng a si ko’

A si ko lai. Nihin hmanh ah tangka ngei deuh nihcun an thilpuan ca le an i pekmi hi a sangsang in an i pe ve ko. Siapi hna hi nihin mit in zoh ahcun a man a sing lengkai a si caah tangka hmu kho lo nih a tamtuk in kan ruat nain ramleng a ummi caah cun an nih a chuak ko lai. Hlan lioah minung hringhran a simi nihcun sia cu mah duh hman awk cio cu an ngeih le an i zuat ciomi a si caah khuaruahhar awk a si lem lo ka ti.    

The post Nupiṭhit He Aa Tlaimi Thil Dangdang Hna first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Nupiṭhit He Aa Tlaimi Thil Dangdang Hna appeared first on RVA Hakha Chin.

Hlawn timi hna cu a tanglei pawl hi an si.

i.Lukhimhtung

Laamserh le khuangcawi tikah an lu ah an i thuamhmi a si i Rs. 15-30 tiang man a si. Acozah an kai hnu ahcun Rs. 30-80 tiang man a si i, lukhimhtung sernak ah an hmanmi kuanfang cu chawdawr ah cawk khawh a si cang.

ii.Ngun khikhiang

Ngun in an sermi banhram ah hrolhmi a si i a tlawmbik zungkhat, siapi tia a si. A man cu ngun a rihzan ningin a kal. Chawdawr ah cawk khawh a si i a sertu sinah an thlet, an tuahter hna. Rs. 10-30 tiang mantong a si.

iii.Khuangtan

Rili saram ruh in sermi sen, sen-dung, rang muici (colour) hna in an sermi a si. Phunhnih a um i a cheu cu Luseilei in a ra, a cheu cu Kawlei in a ra ve. Tamdeuh cu an muici a sen i chawdawr ah cawk khawh in a um. Rualkhat ah Rs. 15 in an cawk khawh. Hlan ahcun siapi man a tong an ti i atu ahcun pum 50 ah Rs. 5 in cawk khawh a ti cang.

iv.Theisep

A muici a sen, mi a si i a pum tete in an i kual. La in an thil i an awihmi a si. Ṭhi rual hnih ah Rs. 6 man a si.

v.Hrangkha

Tai ah khihmi a si i a tlep kha a kaumi cu zungthum kauh, a bi cu zungkhat kauh a si i anmah le anmah an i banh i an i peh. Tawngca sen le aihre hna in tuahmi a si i a rit. Velkhat ah Rs. 1.80-3 man tiang a si. Hngalh awk; Hi hrangkha timi chung ahhin hrihrual (cumci), lawngka, cikcin ti bantuk tai i ṭamhnak kha an i tel rih.

vi.Khuaiteti (honey bead)

Khuaiteti timi he aa khat nain anih cu a muici a rangmi ṭhi a si. Khuatelei mi sawhsawh nihcun pum 20 ah rualkhat in an i oih tawn. Cucaah rualkhat ah Rs. 30 in an cawk khawh. Hi thil hna hi i ngeih khawh cio dingmi a si ko.

Hlawn kan timi hi thil biapi (event) a hung chuah dah ti lo ahcun i pek, khirh a si lo. I ṭhencheunak a chuah ahcun a ṭa sinah a kirṭhan. A nupi kha tefa ngei loin a thih ahcun a va nih hlawn khirh awk ding ca le seiman pek awk ding caah pakhatkhat aa thim a hau.

Hlawn hi an i phuah rih lo ahcun a ṭa kha hlawn a hal lai. A ṭa nih hlawn phuah ding pek awk kha a ngeih lo le seiman pek awk ding a ngeih lo zongah i dawhriate le theithiam tein um khawh a si ko.

A va nih phunthawh a man hlan ah a nupi kha a mak le a thih ahcun an fanule vialte kha a pu nih a co dih hna lai. Mah a comi lakah fanu upa bik cu phunthawh he puman he a co dih hna lai. Fapa lawngte an si ahcun, a thi ciami a nu phunthawh an manpiak lai.

Head nih a tanglei bantukin a fianh hna.

Lian Mo nih Ṭial Hlei sinin phuntawh a co.

Sangpichung Ngun Tlung nih Sangtechung Lian Pawng fanu Ṭial Zing a ṭhit i, phunthawh ah siapi a manh. Ṭial Zing a kir caah phunthawh a kir ve.

Lailen (asiloah) Loklung (Lailung) khuami, Khuang Al (Khuang Ul) farnu Tin Sung nih Thlaceuchung Hniar Chum a vat. Fanu pahnih le fapa pahnih an ngeih hna. Hniar Chum cu phunthawh man ta loin a thih caah, Khuang Al nih Hniar Chum fanu upabik Chia Zing phunthawh cu, Tin Thang a vat tikah puman he a co chih hna.

Khuathar Tin Hup nih Khuahlun nu a ṭhit i a fapa Khua Chum an ngeih. Phunthawh an man hlanah a mak caah a fa Khua Chum nih phunthawh ah siapi a manpiak.

Maukhua Kawng Mang nih Sangtechung Hlei Zing a ṭhit i tefa thlau loin a nupi cu a thi ai. Hlei Zing pa Lian Hlei i ro a cotu Van Mang nih ‘hlawn laak ka duh’ tiah a ti. Kawng Mang nih Van Mang cu a seiman canah sia pifa le pumṭek 7 a khirh.

The post Hlawn (Thil) first appeared on RVA Hakha Chin.

The post Hlawn (Thil) appeared first on RVA Hakha Chin.