
Vawlei Daihnak Ni LIX Caah

POPE LEO XIV I CAKUAT
VAWLEI DAIHNAK NI LIX CAAH
1st JANUARY 2026
Nan dihlak cungah daihnak um ko seh: ‘Hriamnam ngei lo le hriamnam hloh’ daihnak leiah
“Nan cungah daihnak um ko seh!”
Nunphung tampi ah nihin tiang hmanmi hi hlanlio kuttlaihnak bia cu a thoṭhanmi Jesuh kaa in Easter zanlei ah nunnak thar a pek. “Nan cungah daihnak um ko seh” (Jn 20:19, 21) timi a Bia cu daihnak lawng a duhmi a silo, asinain a cohlangmi hna ah a hmunmi thlennak a chuahter taktak, cun a phichuak cu thiltak vialte ah a si. Cu ruangah, Lamkaltu hna hnuzultu hna nih vawleicung pumpi ah a dai bikmi dothlennak hna kha nifatin aw an pek hna: “Nan cungah daihnak um ko seh!” Rome Bishop ah thim ka si zanlei bak ahkhan, hi vawleicung pumpi thawngthanhnak ah keimah pumpak i cibai buknak ah i tel ve ka duh. Cun hihi a thoṭhanmi Khrih daihnak a si ti kha chimṭhan ka duh – hriamnam timh lo le hriamnam hloh, toidornak le teimanak daihnak a si. Kan dihlak in thleidannak um loin a kan dawtu Pathian sinin a rami a si. [1]
A thoṭhanmi Khrih daihnak
Tuurun caah nunnak a pemi le hi tuurun chungtel a si lomi tuu dang a ngeimi (cf. Jn 10:11,16) Tuukhal Ṭha cu thihnak a tei i minung a ṭhencheutu ṭhencheunak vampang a hrawhtu Khrih, kan daihnak kha a si (cf. Eph 2:14). A umnak, a laksawng le a teinak cu Pathian riantuannak nih vawlei cungah a kalpimi tehte tampi hna i an inkhawhnak thawngin a ceu peng, kan chan muihnak chungah a lang chin lengmang i a ceu chin lengmang.
Muihnak le ceunak karlak i aa dannak cu vawlei thar chuahnak i fahnak a langhtermi bible hmanthlak lawng si loin; kan tuanbia dirhmun ah kan tonmi hneksaknak hna lakah a kan buaitertu le a kan hnorsuanmi hmuhtonnak zong a si. Muihnak tei khawhnak ding ahcun ceunak hmuh le zumh a herh. Hihi Jesuh zultu hna kha a dang tein le tinvo sung tein nun awkah sawm an sinak auhnak a si; sihmanhsehlaw a luh khawhnak lam zong minung kip i lungthin paohpaoh ah a hmuh. Daihnak a um; kan chungah um a duh. Kan theihthiamnak ceuter ding le kauhter dingah a nemmi ṭhawnnak a ngei; thahnawnnak kha a doh i a tei. Daihnak cu zungzal thaw a si: ṭhatlonak sinah “A za cang” tiah kan au lio ah daihnak sinah “Zungzal” tiah kan au. Hi vancung ah hin, A Thoṭhanmi nih a kan hruai. Hi zumhnak nih a dirpi mi, Pope Francis nih “vawleicung ralpi pathumnak tlawmpal tete in doh” tiah a timi chung hmanh ah, daihnak sertu hna nih muihnak karhternak kha an doh peng, zaan ah ralvengtu bantukin an dir.
Vanchiat ah, ceunak zong philh khawh a si. Cuti a si tikah, kan thil umtuning taktak kan hngalh khawh ti lo i muihnak le ṭihphannak nih a hrawhmi vawlei hmuhning tlawmpal le aa thlengmi ah kan i ap. Nihin ah mi tampi nih ruahchannak a ngei lomi, midang dawhnak ah mitcaw le sualnak nih a hliam ko nain minung thinlung ah rian a ṭuan zungzalmi Pathian vel a philhmi tuanbia hna kha “ahmaanmi” tiah an ti. Mithiang Augustine nih Khrihfa hna kha daihnak he a cat kho lomi pehtlaihnak ser dingin a forh hna, cucaah an lungthin chungah thukpi in an chiah ahcun an pawngkam ah a ceunak lumnak kha an langhter khawh lai. A khuami hna sinah hitin a ṭial: “Midang kha daihnak leiah hnuh nan duh ahcun, nanmah tein ngei hmasa u; nanmah tein daihnak ah fek tein um u. Midang kanghter dingin, nan chunglei ah mei a kangmi nan ngeih a hau.” [2]
Dawtmi u le nau hna, zumhnak laksawng kan ngeih ah siseh, kan chambau tiah kan ruah ah siseh, daihnak ah i on hna u sih! A si kho lomi le kan phak khawh lomi a si tiah zumhnak in cohlang hna usih law hngalh hna u sih. Daihnak cu tinhmi lawng si loin; umtuning le khualtlawnnak a si. Kanmah chung le kan pawngkam ah thlichia nih a hrocermi meiphu hmete bantukin a rawk khomi a si hmanhah, tehte a rak simi hna min le tuanbia kha philh loin kan kilven a hau. Daihnak cu kan i thimnak lam a kan hruaitu le a fiantertu phunglam a si. A rawkmi lawng a tangmi hmun le lungdonghnak hrial khawh a si lomi hmun hmanhah daihnak a philh lomi hna kan hmuh rih hna. Easter zanlei ah Jesuh nih a zultu hna ṭihphannak le lungdonghnak he an i pumhnak hmun ah a luh bantukin, a thoṭhanmi Khrih i daihnak zong nih a tehte hna aw le mithmai hna in innka le dawnkhantu hna kha a tan peng. Hi laksawng nih hin thatnak kha kan i cinken khawh, teinak a hmumi a si ti kan hngalh khawh, kan i thimṭhan khawh i hmunkhat ah kan tuah khawh.
Hriamnam timh loin daihnak
An tlaih hlan deuh teah, a fekmi zumhnak he, Jesuh nih a sin i a ummi hna sinah hitin a ti hna: “Daihnak kan chiahtak hna; daihnak cu kan pek hna. Vawlei nih an pek hna bantukin kan pe hna lo.” Cun a rannak in a chim chapmi cu: “Nan lungrethei in um hlah u, thinphang in um hlah u” (Jn 14:27). An lungretheihnak le an thinphannak cu a rauh hlanah a cungah a tlung hngami thahnawnnak he aa pehtlai hrimhrim. Asinain, a thuk deuhmi cu, Thawngṭha cauk nih zultu hna lungre a theihtertu cu a thahnawnnak um loin a lehrulhnak a si ti kha a thuh lo: an dihlak in, an lak i Peter nih ahmasabik ah, an rak almi lam; sihmanhsehlaw Bawipa nih a dongh tiang hi lam hi zulh dingin a fial hna. Jesuh i lam nih lungretheihnak le ṭihphannak a chuahter peng. Hramhram in amah a huhphenhtu hna sinah fek tein a chim ṭhan: “Nan vainam kha a kawng chungah sawhṭhan u” (Jn 18:11; cf. Mt 26:52). A thoṭhanmi Jesuh i daihnak cu hriamnam ngei lo a si, zeicahtiah amah cu tuanbia, ramkhel le zatlang thil sining taktak lakah hriamnam ngei loin dohnak a si. Khrihfa hna nih hi thil thar kongah chimchungbia tehte an khan ṭi a hau, ngaihchiatnak hna kha an i cinken a hau cu ahcun an i tel tawntuk. Biaceihnak hmanungbik bianabia nih Khrihfa vialte kha hi hngalhnak ah zaangfahnak he cawlcangh dingin a sawm hna (cf. Mt 25:31-46). Cutin an tuah tikah, an pawngah unau pawl an hmuh hna lai, cu hna nih cun, lam phunphun in, midang fahnak kha an ngaih i, thahnawnnak hlennak in an chunglei in an luat lai.
Nihin mi tampi nih daihnak caah lungthin timhcia tein an ngei ko nain, a fiang lomi vawlei hmaiah thilti khawhnak an ngei lo timi ruahnak nganpi nih an tei tawn hna. Mithiang Augustine nih hi aa kalhmi thil hi a rak langhter cang: “Daihnak ngeih cu a harlo; thangṭhat cu a har deuh men lai. Daihnak kha thangṭhat awkah a herhmi thiamnak kan ngei lo ti kha kan hmuh men lai; ruahnak dik kan kawl i kan bia kha kan tah. Asinain daihnak ngeih awkah a um, kan phanh khawh, cun zuamnak um loin kan ngeih khawh.” [3]
Daihnak cu a hlatmi zohchunh awk ah kan ruah tikah, al a si tikah ningzah awk kan ngol, asiloah a min in ral an tuk tikah ningzahnak kan ngei ti lo. Kan chungah, cu “adikmi ruahnak hna,” ṭha tein ruahmi bia le daihnak a nai cang tiah chim khawhnak kan ngei lo bantuk a si. Daihnak cu nunpi, cinmi le kilvenmi a silo tikah, innchungkhar le mipi nunnak ah tukforhnak a karh. Rammi le uktu karlak pehtlaihnak ah, raltuknak caah a tlingmi timhcianak umlo, tukdohnak ah lehrulh lo, le thahnawnnak caah thahnawnnak lehrulh lo cu palhnak ah ruah khawh a si. Phungning tein i vennak phunglam leng tiangin, cu bantuk i dohnak ruahnak nih vawleicung ramkhelnak kha a uk cang, nikhat hnu nikhat in daihnak le chimchung khawh lomi thil kha a thuhter chin lengmang. Ralkap caah hmanmi phaisa karhter dingin auh lengmangmi le a hnu i thimnak hna cu cozah hruaitu tampi nih lenglei hrocernak hna lehrulhnak ah ahmaanmi lehrulhnak ah an langhtermi cu aa tlak lomi a silo. Ralkap thazaang, ahleiin nuclear khamnak nih a kham khawhmi ruahnak cu ram karlak pehtlaihnak aṭha lomi cungah hram aa bunh, upadi, dinfelnak le zumhnak cungah si loin, ṭihnak le thazaang in uknak cungah dirhmi a si. “Cucaah,” tiah Mithiang John XXIII nih a chan lioah a rak ṭialcang bantukin, “mi hna cu ṭihphannak nih a uk peng hna. Zeitik caan paoh ah a ra laimi thlichia nih ṭih a nungmi thahnawnnak in a den sual hna lai ti an phang. Cun an ṭihnak aruang ṭha an ngei, zeicahtiah cu bantuk hriamnam cu a tlawm hrimhrim lo. Cu lioah ahohmanh nih mah thil a chuahtertu a si lai ti zumh cu a har ko lai, ral nih a chuahpi dingmi thahnak le rawhralnak, meikanghnak cu thil sining pakhatkhat le ruahlopi in aa thawkmi a si kho ti cu al khawh a silo.” [4]
Cun, vawleicung ralkap hmanmi phaisa cu a luan ciami kum he tahchunh tikah 2024 ah 9.4% in a karh ti kha hngalh a herh, cu nih cun a luan ciami kumhra chung thil sining kha a fehter i a dihlak ah $2718 billion (asiloah vawleicung GDP 2.5%) a phan. [5] Cun, zuamcawhnak thar hna lehrulhnak ah hriamnam thar sernak ah sipuazi tampi luhter lawng si loin fimcawnnak phunglam thlennak zong aa telmi a lo. Kum zabu kulnak le fahnak a tongmi nuai tampi hna kong harsatnak in hmuhmi theihhngalhnak a kilvenmi cinkennak nunphung ṭhanchoter nakin, atu cu pehtlaihnak campaign le fimcawnnak program hna – sianginn, university le thawngzamhnak ah – kan hmuh hna i cu nih cun hrocernak hmuhning a karhter i ralvennak le himnak kong hriamnam ruahnak lawng a ṭhanchoter.
Cun, “daihnak a duh taktakmi nih cun daihnak ral zong an dawt hna.” [6] Cucaah Mithiang Augustine nih cun hlei hna kha khangh lo ding le soiselnak ah teimak in ṭuanpeng ding, sihmanhsehlaw ngaih le a si khawh chungin midang he biaruahnak tuah kha duh deuh dingin ruahnak a cheuh hna. A luancia kum sawmruk lioah khan, Second Vatican Council cu Khrihfabu le chanthar vawlei karlak ah biaruahnak a herh tukmi kong theihthiamnak thar he a dong. Abikin, Phunghrampi Gaudium et Spes nih raltuknak a chuahkehnak kong kha a langhter: “Chanthar raltuknak ah a ummi ṭihnung hna cu naite ah sermi hriamnam a ngeimi hna kha hi bantuk sualnak tuahnak ah an chiah hna i, thil sining aa pehzulh in, hi thil a cang khomi hrial khawhnak ding caah a chia deuhmi thil tuah awkah mipi kha an forh hna. Hmailei caan zeitik paoh ah a sikho mi hrial awkah, vawleicung bishop pawl cu hmunkhat ah an i pum i mi vialte, ahleiin cozah hruaitu le ralkap ruahnak petu hna kha Pathian hmai le minung vialte hmai ah an rian nganpi kha ngol loin ruah awkah an nawl hna.” [7]
Council Pacan hna nawlnak kha kan chim han, cun biaruahnak cu tthanchonak kip ah aṭha bikmi lam a si tiah kan ruah tikah, thiamnak lei ṭhanchonak le ralkap nih artificial intelligence (AI) hmannak nih hriamnam in i dohnak harnak kha a zualter chin ti kha kan cohlan a hau. Ramkhel le ralkap hruaitu hna lakah rianṭuannak hrial duhnak lungput a karh chin lengmang, zeicahtiah nunnak le thihnak kong biakhiahnak cu seh thilri hna sinah “pek” a si chin lengmang. Mah nih hin fimthiamnak kip a hrampi le a kilvengtu minung sinak phunglam le fimthiamnak phunglam hna kha ahlan ah a um bal lomi le rawhralnak a chuahtertu hlennak a langhter. Hi lei ah ram pawl a hruaitu pumpak sipuazi le phaisa lei duhnak a ngan tukmi kha al a herh; sihmanhsehlaw cu lawng cu, chiaṭha thleidannak lungthin le biatak tein ruahnak kan thawhter lo ahcun a za lai lo. Encyclical Fratelli Tutti nih Assisi khuami Mithiang Francis cu cubantuk thawhṭhannak zohchunh awkah a langhter: “Culio caan vawlei ah, ralvengtu innsang le huhphenhnak vampang in a khatmi, khuapi hna cu khuate leiah sifahnak a karh lio hmanhah, nawlngeitu chungkhar hna karlak ah fakpiin i dohnak hmun an si. Sihmanhsehlaw cuka ahcun Francis nih daihnak taktak kha a cohlan khawh i amah le amah kha midang cung nawlngeih duhnak chungin a luatter khawh. Sifakmi hna lakah pakhat ah aa cang i mi vialte he rem tein um aa zuam.” [8] Hihi nihin ah pehzulh dingin auhmi tuanbia a si, cun cucu hriamnam hloh daihnak, lungtlinnak le thawngtha chimtu toidornak in a chuakmi daihnak ah bawmhchanh awkah thazaang fonh tinak a si
Hriamnam hloh daihnak
Ṭhatnak cu hriamnam hloh a si. Hi ruang ah hin Pathian cu ngakchia ah aa cannak a si men lai. Minung sinak kong biathli cu, mithi ram tiang hmanh a thuk bikmi ttumnak tiang a phanmi cu, ngakchia nute paw chung in aa thawk i Bethlehem khua i caw rawl einak kuang chungah a lang. “Vawlei cungah daihnak um ko seh,” tiah vancungmi nih hla an sak i, huhphenhnak a ngei lomi Pathian a um ti kha an thanh, cu Pathian ah cun minung nih amah zohkhenhnak lawnglawng in dawtmi an si ti kha an hmuh khawh (cf. Lk 2:13-14). Hngakchia tluk in a kan thlen khotu thil zeihmanh a um lo. Kan fale le a tluk tein a derthawmmi midang hna ruahnak nih lungthin a fahtermi a si men lai (cf. Lamkaltu 2:37). Hi kong he pehtlai in, ka hlan i upatmi nih “minung derthawmnak nih zeidah a hmun i zeidah a liam, zeidah nunnak a chuahpi i zeidah
a thah. Hi ruang ah hin a si kho men, kan rikhiahnak kha kan al tawn i a derthawmmi le hliamhma a pumi hna kha kan hrial tawn hna: pumpak le zatlangbu in kan thimmi lam kha biahalnak tuah khawhnak nawl an ngei.” [9]
John XXIII cu “hriamnam hlohnak” a dirkamhtu hmasa bik pope a si, cucu thinlung le ruahnak tharchuah lawnglawng in hmuh khawh a si. Pacem in Terris ah hitin a tial: “Hri hriamnam hlohnak hi a tlingmi le a tlingmi a si lo ahcun, cun mipi thlarau tiang a phanh lo ahcun, hriamnam zuamnak ngol khawh a si lo, asiloah hriamnam tlawmter khawh a si lo, asiloah — cun hi hi a biapi bikmi a si — a donghnak ah hloh dih khawh a si lo ti kha mi vialte nih an hngalh a hau. kan lungthin chungin ral a chuak lai tiah lungrethei in ruahchannak a um. Asinain mah nih hin nihin vawlei ah daihnak a hrampi a simi phunglam hna kha a dang tein thlen a hau, cucu, miphun hna karlak ah a hmaanmi le a hmunmi daihnak cu hriamnam tlukruannak ngeih lawnglawng ah a um kho lo ti hngalhthiamnak a si. cu lawnglawng cu mipi ruahnak nih a khiah, asinain amah tein a ttha bikmi le a ttha bikmi theipar a chuahter bikmi a si.” [10]
Biaknak nih harnak a tongmi minung caah an tuah awk a simi a biapi tukmi rian cu ruahnak le bia hmanh hriamnam ah hman ding tukforhnak a karh chin lengmangmi kha i ralrin kha a si. Thlarau lei phunglam lianngan hna le a hmaanmi ruahnak nih thisen pehtlaihnak asiloah miphun sinak lenglei, aa lomi lawng a cohlangmi le aa dangmi a hlawtmi bu hna lenglei zoh awkah a kan cawnpiak. Nihin ah, hi thil hi a sawhsawh in lak khawh a si lo ti kha kan hmuh. Vanchiat ah, zumhnak holh kha ramkhel raldohnak ah hnuh, miphun dawtnak thluachuah pek, le biaknak min in thahnawnnak le hriamnam in i dohnak kha a hmaan tiah ruah cu a karh chin lengmang. Zumtu hna nih an nunnak tehte khannak in Pathian min thiang a thurhnawmhtertu hi bantuk thangchiatnak phun hna hi fakpi in an al awk a si. Cucaah, tuahsernak he pehtlai in, thlacamnak, thlarau lei, le ecumenical le biaknak karlak biaruahnak kha daihnak lam le phunglam le nunphung chung i tonnak holh ah ṭhanchoter a herh deuh. Vawleicung pumpi ah, “zatlangbu kip cu ‘daihnak inn’ ah an cang lai, cuka ahcun biaruahnak in ralchanhnak zeitindah hloh khawh a si lai ti an cawn lai, cuka ahcun dinfelnak an tuah lai i ngaihthiamnak an sunsak lai” tiah ruahchannak a um. [11] Atu cu hlan nakin, daihnak cu utopia a si lo ti kha lungthin peknak le nunnak a pemi tuukhal sersiam khawhnak ṭhanchoternak in kan langhter a hau.
Cu lio caan te ah cun, hi nih hin ramkhel lei a biapitnak kha zeiti lam hmanh in a zorter awk a si lo. Mipi riantuannak sangbik pekmi hna nih “vawleicung ramkip karlak ah minung sinak pehtlaihnak ttha deuh hmuh khawhnak ding kong he pehtlai in buainak kha fakpi in an ruah a hau. Hi remhnak cu pakhat le pakhat i zumhnak, biaruahnak ah lungtak tein um le riantuannak zumhawktlak tein tlinternak cungah hram aa bunh a hau. Buainak lei kap kip kha zohfel a hau, cuticun, a donghnak ah, lungtlinnak a chuahter khomi, a hmunmi, lungfahnak in a chuakmi a si kho lai thathnemnak a chuahpi khomi hnatlaknak hna cu thawk khawh a si.” [12] Hihi ramkhel pehtlaihnak, remdaihnak le ramkip upadi hna i hriamnam laknak lam a si, cucu ngaihchia ngai a simi cu harsatnak in tuahmi hnatlaknak buarnak a karh chin lengmangmi nih a hrawh tawn, cu lio caan ah cun a herhmi cu ramri cung bu pawl fehternak a si, an phungninglo in hloh a si lo.
Nihin vawlei ah, vawleicung nawlngeihnak aa tluk lonak lakah dinfelnak le minung upatnak cu tihnung dirhmun ah an um. Zeitindah hi bantuk daihnak le buainak a chuah lio caan ah kan nun khawh lai, cun ṭhatlonak chungin kan luat khawh lai? Ruahchannak a nungtertu thlarau, nunphung le ramkhel riantuannak paohpaoh kha thazaang kan pek hna i kan bawmh hna a hau, “a thi khomi biafang, aa telmi thil sining hna cu minung duhnak he aa pehtlaimi a si lomi pumpak thilti khawhnak asiloah dirhmun hna nih an chuahpimi a si bantukin” karhternak kha kan doh. [13] Zeicatiah, ruahnak cheuh a si cang bantukin, “mi cungah uk khawhnak le nawlngeihnak hmuh khawhnak lam tha bik cu lungdonghnak le lungdonghnak karhter hi a si, ziaza cheukhat kilvennak muisam hmanh ah.” [14] Hi strategy dohnak ah, mipi bu ah mah le mah theihhngalhnak, tuanvo ngeimi bu phun, thahnawnnak um loin i telnak hmuhtonnak, le a hme le a ngan ah remhthannak dinfelnak tuahsernak hna kha kan thanchoter a hau. Leo XIII nih a Encyclical Rerum Novarum ah fiang tein a rak chim cang: “Amah le amah a derthawmnak hngalhthiamnak nih minung kha lenglei in bawmhnak auh awkah a forh. Cathiang ah hitin kan hmuh: ‘Pahnih cu pakhat nakin an ṭha deuh, zeicahtiah an zatlang nun caah ṭhatnak an ngei. Zeicahtiah an tluk ahcun pakhat nih a hawipa kha a cawi lai; sihmanhsehlaw amah lawng a simi nih cun midang cawi awkah a ngeih lo tikah ngaihchia a si’ ( Phungchimtu 4:9-10). [15]
Hihi Ruahchannak Jubilee theipar pakhat si ko seh, cu nih cun mi nuai tampi kha khualtlawngmi bantukin anmah le anmah an i hmuh ṭhan i anmah le anmah lungthin, ruahnak le nunnak hriamnam hlohnak kha an thawkter hna. Pathian nih a biakam tlinternak in hi thil hi a lehrulh hrimhrim lai: “Miphun hna karlak ah bia a ceih hna lai i miphun tampi caah bia a ceih hna lai; an vainam kha lo ah an ser hna lai i an fei kha thingtan ah an ser hna lai; miphun pakhat nih miphun pakhat cungah vainam an i hler ti lai lo, ral zong an cawng ti lai lo. Maw Jakob tefa hna, Bawipa ceunak chungah kal hna u sih” (I 2, 2019). 4-5).
Vatican in, 8 December 2025
LEO PP. XIV
________________________________________
[1] Cf. Lamkaltu thluachuahnak “Urbi et Orbi,” Vatican Basilica i Central Loggia (8 May 2025).
[2] Hippo mithiang Augustine, Serm. 357, 3.
[3] Ibid., 1.
[4] John XXIII, Encyclical Letter Pacem in terris (11 April 1963), 111.
[5] Cf. SIPRI Kumcauk: Hriamnam, Hriamnam Hlohnak le Ramkip Himnak (2025).
[6] Hippo khuami Mithiang Augustine, Serm. 357, 1.
[7] Chanthar Vawlei ah Khrihfabu kong Pastoral Phunghrampi Gaudium et Spes, 80.
[8] Francis, Encyclical Letter Fratelli Tutti (3 October 2020), 4.
[9] Francis, “Corriere della Sera” (14 March 2025) i Director hna sin cakuat.
[10] John XXIII, Encyclical Letter Pacem in Terris (11 April 1963), 113.
[11] Leo XIV nih Italian Episcopal Conference i Bishop pawl sinah bia a chimmi (17 June 2025).
[12] John XXIII, Encyclical Letter Pacem in Terris (11 April 1963), 118.
[13] Benedict XVI, Encyclical Letter Caritas in Veritate (29 June 2009), 42.
[14] Francis, Encyclical Letter Fratelli Tutti (3 October 2020), 15.
[15] Leo XIII, Encyclical Letter Rerum Novarum (15 May 1891), 50.
