
Chin Miphun Ni A Semnak

Audio (aw) zongin ngai khawh a si. 👇👇
1. 1928, February 20 ni ah Mindat peng, Mangtungnung khua ah Chin lungrualnak Bu (Chin Hill Unity Party) an rak dirh. Chairman ah Pu Lawheling Thang Tam an rak thim. 1932, September 29 ah Chin ram le Kawl ram (Doh Bama Asi Azung) he pehltaihnak dingah minung 10 committee an rak ser i, Pu Vum Tu Maung cu chairman ah an rak thim. Cu hna nih cun Mirang cozah sinah bia (9) hal dingin hnatlaknak ‘Roca’ an rak á¹ial.
1. Chin ram pennak cu rawn i a ummi Kawl he i khat tein uk ding.
2. Chin ram pennak kongah Chin mi aiawh tel in suaimi (upadi) phunglam onh ding.
3. Ca lei fimthiamnak, ngandamnak le chaw lehthalnak karhchoter dingin tuahpiak ding.
4. Chin ram ah Mirang ca pinah Kawl ca cawnnak nawl pek ding.
5. Biaknak zalong tein umter ding.
6. Chin ram á¹hanchonak ah dawh le rem tein um ding.
7. Chin ram le Kawl rawn hi luat tein khualtlawn umkal khawhnak ngeih ding.
8. Chin mi kha miphun dang he i ruang tein hawikomh ding.
9. Kawl miphun zalon luatnak (Independence) an hmuh tikah Chin ram zong hmunkhat tein luan ve ding.
A cunglei biachahnak (9) an hal mi hna hi a lettu le á¹uanvo latu dingah Kawl ram pengtu govermer nih Magwe Mangki Mr. Gracker kha á¹uanvo a pek nain, Magwe Mangki bawipa nih a cohlang duh lo. Cu tikah mi zapi cu an lung a tlin lo caah duh lo nak langhter in an rak au hna. Cuti an au tikah Mirang cozah nih ‘Chin lungrualnak bu’ hi a kan dotu bu, Bu á¹halo pei an si ko hi an rak ti hna i, Pu Vum Tu Maung le a hawile (8) hna cu an tlaih hna i thong an rak thlak hna.
2. 1946, October 13 ah Hriangkhan khua ah Hakha peng (Hakha, Thantlang, Matupi) meeting an rak tuah. Khua (60) in minung (300) renglo an rak kai. Cu meeting hruaitu cu Pu Ro Thang (Thangpi) a rak si. Dirkamhtu bik hna cu Farrawn (TT) in Pu Hrang Mang, Tikir in Jamidar Khen Sang le Sopum in Pu Ṭial Hup hi an rak si, mah lio caan ahcun Office Bearers zong an rak i thim.
An Biachah mi;
- Techin fapar in Mirang cozah nih pen cu kan duh ti lo.
- Mirang cozah aiawh mi uktu le khuabawi kan duh ti lo.
- Techin fapar rocotu phunglam kan duh ti lo.
- Ram ukbawi sinah pek tawnmi khuachiah rawlrel, sakhua le ram man pek kan duh ti lo.
- Mirang cozah le khuabawi caah hramhram fialmi kuli phurhter kan duh ti lo.
- Mirang cozah pen zong kan duh ti lo.
- Kawl miphun he hmunkhatte ah luatnak (Independence) kan la á¹i lai.
Mah biachah mi hi OB pawl nih an min an thut dih i, Hakha vuanthok sinah an pek. Copy zong Falam Zipeng sinah an pek ve. Hakha vuanthok Hay Neave nih ca an hmuh le cangka in Vanzangtlang hruaitu upa sinah ‘Nan kuli phurh caan a si’ tiah ca a pek hna. Vanzangtlang upa pawl nih kan biachah bantukin ‘kan phur lai lo’ tiah thawng an hei thanh ve. Cu tikah vuanthok nih Vanzangtlang, Tlangpi khua ah palik (8) a hei thlah hna. Tlangpi khuami nihcun ‘Kuli phurh cu kan duh hrimhrim lo, thong tlak dingin kan i tim cang’ tiah Vanzangtlang vialte thawng an thanh dih hna. Palik nihcun Vanzangtlang meithal vialte le Hriangkhan i meeting a kaimi vialte zong an tlaih dih hna. Vanzangtlang khua (5) in minung (600) renglo cu thongtlak dingin palik he cun Hakha leiah an pok.
Vanzangtlang upa vialte cu October 23, 1946 ah vuanthok zungah thongtlak colh dingin an hung chuak dih hna. Vuanthok bawipa nih a hmuh tik hna ah thonginn nih tlum ding a si ti lo. Cu tikah a hrocer hna. ‘Kuli nan phur lai maw phur lo, nan phurh lo ahcun thong nan tla dih lai’ tiah a hun hal hna. ‘Kan phur lai lo’ an ti i an zapi in thonginn ah an lut. Thonginn nih a tlum ti hna lo. Minung (7) in i thim u a ti hna. ‘Anmah lawng kuli phurh a duh lomi an si lo, kan dihlak in pei kan si cu’ an ti i thonginn ahcun an lutá¹han i a tlum á¹hiamá¹hiam hna lo.
Cu tikah vuanthok bawipa cu a khuaruah a har pinah a lungre zong a thei tuk cang i Mi-E ram ukbawi Pu Kio Mang a va i ruaih. Pu Kio Mang nihcun ‘Vanzangtlang upa hna kan fim kan thiam nan i ti i pei vawlei tei dihtu Mirang cozah nan doh hna cu, hiti luh le chuah maw nan fimnak cu a si; A bia in the nan fimnak cu nan langhter’ a ti hna. Mizapi nihcun thongtlak dingin minung (7) an thim hna. (1) Vanzang in Pu Len Dun le Pu Kap Luai, (2) Lungding in Pu Caih Hnin, (3) Farrawn in Pu Kap Lian, (4) Tlangpi in Pu Hrang Dawn, (5) Tlanglo in Pu Rual To le Pu Than Cin an si.
Thla (4) a rauh hnu ah vuanthok bawi nih Pu Len Dun cu kuli nan phur lai maw phur lo tiah mizapi lungthin hal dingin Vanzangtlang ah a tlunter. Tlangpi khua a Vanzangtlang vialte cu tonnak an ngei i ‘Kan phur lai lo, thong cu va tla rih ko u’ an ti hna. Pu Len Dun cu Hakha ah a kal i thong cu a va tlaá¹han.
1947, September thla ah Falam ah Zipeng Pu Thein Mg nih Vanzangtlang kuli phurh duh lonak kong ceih dingah District Council Meeting a auh. Pu Ro Thang nih Thantlang peng in minung 200 renglo meeting kai dingin a cah ve hna. Cu meeting ahcun (Hakha, Falam, Tedim) ah a ummi Mirang vuanthok an i tel dih. Thantlang peng in meeting a kaimi minung 200 renglo nih ‘kuli phurh kan duh ti lo’ tiah an auhnawh hna. Zipeng U Thein Mg cu a khuaruah a har, chim awk a hngal ve ti lo i, Rangoon Interim Government sinah Chin mi nih kupi phurh (Forced Porter) an duh ti lo, tiah thawng a hei thanh hna.
A thaizing ah Rangoon Interim Government nih ‘Rak phurh ter ti hna hlah u’ tiah thirhri a vun tuk hna. Cu thawng cu Thantlang peng in a rami minung 200 lengkai nih an theih tikah, ‘Kan tei cang, kan tei cang’ tiah an au i an meeting cu an dither. Mah ni thawkin Chin ram ah michia vialte nih mi uktu le khuabawi sinah an rak pek tawnmi khuachiah rawlrel, sakhua, ramman pek a um ti lo. Kuli phurh zong a um ti lo.
1948, February 19-20 tiang Falam khua ah Chin National Conference an rak tuah i, Chin ram hmunkip in minung 5000 leng an rak kai. Hi conference ahhin Chairman ah Pu Vum Tu Maung (Chin affairs Council member) a rak si. Mah conference a nihnihnak February 20, 1948 ni ah Pu Thawng Za Lian (Tedim) nih ram ukbawi uknak kan duh ti lo, tiah biatung a dirh. Pu Sum Mang (Falam) le Pu Thang Maung (Mindat) nih an dirkamh. Chairman nih meeting phungning tein kutthlirnak a tuah. ‘Ram ukbawi pennak kan duh ti lo, tiah kutthlir mi hi minung 5000 lengkai an si. Kan duh rih a timi hi minung (17) lawng an rak si. Chairman Pu Vum Tu Maung nih, ‘nihin thawkin ram ukbawi pennak phung cu a dih cang’ tiah thawng a thanh.
1950, October 9 ni ah Chin ram pumpi Council (Chin Yezar) meeting an rak tuah. Mah meeting ah Chin mi vialte ram ukbawi kuttang in kan luatnak, phundang deuh in kan chim ahcun ram ukbawi pennak kan hnon ni, February 20 cu ‘Chin Miphun Ni’ siseh tiah lungtlinnak le fehternak an rak tuah. A voikhat nak ‘Chin Miphun Ni’ cu Mindat khua ah 1951, Feb 20 ah Kawl ram pumpi huap in an rak tuah.
‘Chin Miphun Ni’ a muru taktak cu, ‘Mah tein khuakhan lairelnak, zauk phung dohthlennak a si’. Cucaah Chin miphun vialte nih a liamcia caan ah kan pi kan pu le nih kan miphun le kan ram caah ‘Kaam lo chuncha bang an dir i, harsatnak le lungretheihnak phunkip an rak intuarnak thawngin teinak an hmuh khawh hi a si. Tuchan kan Chin miphun vialte hna, kan Chin ram le kan miphun dirkamhnak ding le sersiamnak dingah kan pi Far Hniang nih hla a kan phuahpiak mi hi lungfim tein ruat setmat hmanh usih. Kan thinlung ah cawlcanghnak pakhatkhat cu a um lai ka zumh. Zeitindah kan miphun hi kan dirkamh cio; Lungthin in maw? Thazaang in maw? Chawva in dah? Kan ram le kan miphun nih kanmah thengte a kan herh lio a si. Kaam lo chuncha bang hodah a dir lai?
Caá¹ialtu Sayakyi Lian Cung Nung
