Lai Nunphung (Man Kong)
Audio (aw) zong in ngai khawh a si. 👇👇
Laimi nih nupi kan á¹hit, va kan ngeih tikah kan celh na lo loin a si khawh chungin man kan i man tawn. Hi bantukin manh kan i zuamnak zong hi fanu ngeitu nih chawva a hauh ruang le a duhfah zong aa tel ko lai. Asinain minung kal cio ningin man kan i manh mi cu kan nupile kha man kan ngeihter hna ruangah a si. Mi fanu a si ve mi cu a man loin, thilhring bantukin a sawhsawh in, fawite in i laak khawh a si lo ti ruah zongah siseh, chungkhat le chungkhat i pehtlaihnak ca zongah siseh, man kan i manmi hi a si.
Nihin ah man manh a doh in a domi tampi an um. An mawh lo. Minung kan phung nih a laak hnga mi nakin a hlei le a luan in, duh lo thlak in, hakkauh in an laak. Cheukhat nih ‘kei cu laak vekvek ah a si ning tein, laak lo vek ah laak lo lawlaw’ tiah a timi an um ve. Cheukhat tangka tawng kho nih phungleng lonh tiangin thilri, tangka, á¹hit-umhnak kha an tuah i an buar tikah, an ngeih in kan phung an hrawh tikah zapi caah lam a pit i hawi nawl zong cawn khawh lo, ngeih nih le phanh khawh lo khua lakpakar ah kan phung kha upatnak in kan tlaihchan kho ti lo.
Tangka tawng kho nih an duh in hi bantukin man vial manh duh á¹unh lo, puai vial mi dang nih phanh khawh lo tiangin á¹hit-umhnak an tuah tikah kan phung kha tangka in an hrawhter i, kan phung kha upat lo ah kan tlakter mi zong kha kan zeite a poi lo. Cheukhat nih fanule cu ahodah hrin le ser a kan bawm, kanmah nawl ta tiah kan phung a hrawk zong an um hoi. Cucaah vawlei lei nih a kan hruaih khawh ti lo le mah duh salam in khua kan sak ruangah sifak le mizapi (mizaran) caah tiah ruat in, biaknak tal nih kan tlangtlak kho hna hnga maw? tiah an rian a si lo nain Pastor le upa hna tiang nih an rian ah an i tenh hi an mawh lo.
Man i manh ning kong hi kan á¹ial tikah minung pakhat le pakhat, ngeih le chiah, phun le hram cu kan i tia-ngaw dih lo. Hi a tanglei i ka á¹ial mi hna hi mizapi i kan i manmi kha a thluangpi in kan á¹ialmi an si.
a.Manpi hna
Mizapi nih kan ngeih mi manpi cu phunthawh he cun phun nga an si. Cu hna cu puman, numan, niman, á¹aman an si. Bawi ka si aa timi hna nih mizapi hlei in salpaman le á¹huthmunrawl tiah manpi ah an i relh chi hi an i ngeih. Hi hna lengah tluang le lai i á¹hit-umh ahcun a hlei in man an tim zong a um rih.
Hngalh awk: A tanglei ah kan á¹ialmi India tangka an rak hman mi Rupee 1 hi hihin 2005 kum i tangka thlen cun Kyats 27-30 hrawng ah a um.
1.Phunthawh
Phunthawh ngaingai hi man ah an relhmi a si lo. Hi cu hrin man a si caah man ah a relh lomi tampi an um.
Phunthawh timi cu hringtu a pa nih a comi a si. A pa a um ti lo ahcun rocotu nih a tinzomi man a si. Bawi cu siapi a si i chia (mizapi) cu siate manh a si ko.
Cu man cu siapi a si ahcun siameithlaih a um i mah caah cun pumá¹ek pahnih pek chih a si tawn. Phunthawh lo fa cu lakfa an si caah a pa ro conak nawl a ngei lo. Laimi kan caah a fak bikmi cu phunthawh lo fa, arsathah lo fa, lakfathu tiah mi nih an kan ti ahcun, chuahkehnak chim, zolangh a si ruangah manh tengteng dingmi man a si.
Bawiphun a simi kha phunthawh thap thum a si ahcun siapi pathum manh an si. Cu phunthawh cu arsa nih a zulh. Cu phunthawh le arsa cu kan Laiphung ning tein nupi le va an i umhnak a hun phuangtu, a hun langhtertu, a fehtertu, biahngaltu a si.
An i umh ni ah a manh lai, a ba kho lo. Arsa ah vokthau sum nga cung a thah lai. Arsa a thahmi cu saluchumh nih a kal ning tawn in a zulh lai. Siameithlaih ah pumá¹ek pakhat a pek chih lai. Nu nih tefa thlau loin a kir ahcun man cu a khirh lai i pa nih a mak ahcun man cu a sung dih lai. Tefa ngeih hnu ah a kir ahcun an fale he an i pehtlaihnak caah a tang lai, a kir lai lo.
Hi manpi kong hna he pehtlai in Head nih a tanglei bantukin a á¹ial.
Hi manpi kan timi hna hi pek lo awk a si kho lomi an si. Nu le v ai á¹hencheu zongah a kirk ho mi an si i, pehtlaihnak zongah a cantertu an si fawn. Khua dang phunbawi nihhin manpi cu panga hauh tawn a si nain a taktak ahcun pathum hi manh tawn a si ko. Cu hna cu phunthawh, puman le á¹aman hi an si ko.
Cucaah Hakha mi pakhat nih a fanu va a ngeih i man phun nga in a laak hna tikah:
A fanu kha khual i va a ngeih ahcun a laak hna hnga dingmi cu:
- Pumá¹ek       pum 100 (70 hrawng an man tawn)
- Darkhuang zun 5
- Maihum      zun 5
- Darumpu    pa 5
- Siapi           pa 5
A fanu kha khual ah si loin, amah Hakha khua chungah va a ngeih ahcun:
- Pumá¹ek pum         50 (30 hrawng an man tawn)
- Darkhuang           zun 3
- Maihum               zun 3
- Darumpu              pa 3
- Siapi                    pa 3
A cunglei kan á¹ialmi hna hi bawi nih an i manh tawn ning a si i khuate le khuate an i umh ahcun pumá¹ek (5) in (20) karlak hi an i man tawn ko.
Laimi a si paoh nih man cu pek phung, man phung a si tiah an ruah cio mi a si. Ar-ah ni asiloah á¹hit-umh nikhua ahhin man dihlak i cheuthum cheuhnih cu kut cungah an i humh tawn.
Hlan ahcun man caah sal zong i manh tawn a si nain atu ahcun sal can ah saá¹il, vawlei, ram phaisa le thilhring zongin an i manh ko cang. A neknawi bik tahchunhnak ah kan laak ahcun; Hakha Sangte chung Lian Mo fanu Sui Nak cu Vuangtu bawi Ṭial Hlei nih a á¹hit tikah siseh, Sangte chung Za Er fanu Men Kil nih Darkhuah chung fapa Khuk Hre a vat tikah siseh, Sangte chung Thawng Zam (Tongyan) nih Kodawn sang Sui Hnem a á¹hit tikah siseh, hitihin an man tawn ning cu a si ko.
Sui Hnem pa Za Thawng cu Thawng Zam nih a fanu a á¹hit i pumá¹ek (20), darkhuang zun khat, maihum zun khat, darumpu pakhat, siapi pakhat a manh.
Phunthawh kan manmi cu nu kha kan á¹hit caah kan phun chungah aa fonh cang laic aah a phun kan thawh a si. A nu le pa nih phun ngeite in an hrinmi fanu cu a phun kan thawh awk a si i Kawl le Kala, phunhrawmh pawl cu an phun thawh awk a um lo caah thawh ding zong a um ve lo.
HBC Khuahlun Biakinn pekchanhnak magazine chungah hitihin an fianh á¹han.
Innpi man ah khual le lai i á¹hit-umh tikah innkai, á¹huthmunrawl, rangman, phunthawh, á¹hirual an i hauh. Arsa an thah lai i darkhuang, marlei, hmaihum, rang, a ciang, a luchumh, sahrangphor, zucuaphor, kawi, nihlawh sawngtem hna hi innpi man cu an si. Bawiphun ca ahcun thap hnih thluahmah in an hauh. Nupi pahnih a ngeimi nih cun nuchun arsa einak caah siate an hauhchih.