Tthit-umh Phungphai

Audio (aw) zong in ngai khawh a si. 👇👇

Nupi Hamning (Ar-ah)

Ar-ah timi cu tlangval le nungak hna hnatlaknak tuah, kaatlaknak tuah kha a si. Hi an tuah lio ahhin man hnga dingmi man vialte an rel, an ceih, an chim dih. Hnatlaknak tuah cang a si nain nu le va bantukin umṭ i khat phung cu a si rih lo, an i tlai cang tinak lawng a si. Hi ar-ah lio ahhin ca in an ṭ ial lo nain thla an cam i, hi caan i an chimmi bia vialte cu leet phung a si ti lo. Zulh tawn phung a si.

Tlangvalpa caah nupi an ham tikah nulei nih arla-sen an thawh i a rang an hmang bal lo. Pa nih zupu a thaw ngaimi an thawh i mah cu a sertu dingah mi pakhat an thiah hna. Ar thattu ding zong kha khua chungah min a ṭ hami kha an kawl i an fial.

An dah ciami zupu hmai ahcun tlangval le hammi ngaknu kha an dirter hna i biakamnak he zu cu kaa khat veve an dinter hna. Cun ar thattu nih a awrhlei kut in tuha, a kehlei kut in ar kha aa put i hi bangin biakamnak caah thla a cam.

“Nannih pa __ le nu __ cu, nan pahnih karlak ah biakamnak kan tuah cang. Innchungkhar i khua nan sak tikah fanu le fapa ṭ ha ngei in nan tartlung tiang khorhnawmh le khuasak um ko seh. Rum le ngeih, saṭ il le arva, thilhring le chawva, thluachuah le bongmal; he tintuk um ko seh. Nan karlak ah thih le loh, ṭ hentu le hrawktu mi um hna hlah seh. Hi chiatser biakamnak a leetmi cu siapi nan liam lai” tiah a ti hna. Hi bantukin bia a kam hna dih hnu ah, aa tlaihmi ar cu a lu ah a tuk. Cu a tukmi ar cu thih le nung karlak i a um lioah a thi kha a laak i an ban ah a neh veve hna. Cun mah aa hammi pahnih hna cu cuka hmun cun an kal.

Mah an kal hnu ahcun ar thattu pa nih ar cu van ah a thlir i mahka a ummi vialte hna nih an zo hi an cuanh cio. Ar cu a cah cualmal lio ahkhin a ke kha nge tein a thluan ahcun ‘Mah hna nupa hi an tartlung tiang khua an sa ṭ i lai’ an ti i an zapi tein an nih a chuak na lolo thangpi in an ni cio. Ar lei a ṭ emi kha senduk muici in a chuah i aa komhṭ han ahcun ‘thilhring chaw an ngei lai’ an ti. Ar lei kha a bawktakhup in a um ahcun ‘ngaihchiatnak a si’ tiah an ti.

Cucu ar-ah asiloah hamnak tuah ti a si. Cu hmun i a rami hna le an kawh-auh ṭ hanmi hna he, cuka ahcun zu an ding i nulei nih sa an thahmi kha an ei cio hna. Cu ham cia, ar-ah cia nu le pa hna cu caan karlak innchungkhar an si cang caah pa nih lung dang a ngeih le nu nih duh dang ngeih in a um, lakfa hna a pawi ahcun leet man ah siapi a liam lai.

3.Nupi Halning

Nupi halnak kongah a phunphun a um. Cheukhat cu pule fa aa laak ding an si cang caah a min men lawng va kal i va hal a um. Cheukhat cu khua dangpi in phun le hram ruah ah siseh, kilhtu le kamhtu ruah ah siseh, mihrin fa an kawl ruangah siseh, tu le fa i hlamnak ah siseh, a phunphun in i halning a um. Cun cheukhat cu nulei he aa ngamhmi hna sinin an hna an rak i vit hmasa i bia le bia aa tlaih khawh hnu ah hal ah an kal hi a si tawn.

Hi bantukin nupi hal tikah lamkaltu (arbitrator) an fial tawn hna. Lamkal an fial tik hna ah man kong a hngalmi, upa mifim pahnihthum kha an fial hna i an kal tawn. An kal hlan ah a fialtu hna he lungthin an i ton cikcek hnu ah an kal tawn. Nulei zong nihhin, cu a rami lamkaltu biaruahtu dingah upa khuaruat kho deuh kha an fial ve hna i ruahnak an i tong.

A bikin tluang le lai i hal tikah cun mifim ngai um a hau tawn. Zeicahtiah a caan ahcun nu nih duh lo thlak in chaw hauh a um tawn, an lam loin chaw i hauh zong a um tawn. A biana ah sal a kalh kho lo ding zong nih ṭ huthmunrawl hauh an hman tawn tikah an kong a hngal tawnmi he an i ton sual ahcun fakpi in i alhniar a um tawn caah chuah le kehnak zong an hlit dih i fak ngaiin i sik a um tawn. Hi bantuk caan ah mifim khunnguh, thinfual nih an remhchunh tawn hna i zankhua hna an dei tawn. A caan ahcun nihnih nithum hna an rau i man an i rem tawn (man kong an i ceih). Pa nih duh tuk ruangah voi hnihthum i nolh le hal zong a um kho i, pa nih duh tuk ruangah man leng in i manh zong a um tawn. Cucaah lamkaltu hi an biapi ngaingai.

Pa lawngte cu a poi tuk lo nain nu an i tel ahcun a poi ngai tawn. Ni hi biapi ngaingai a si i niman cotu zong a ti tikah zaangduh deuh in biachim an hmang tawn i an buai tawn.

Nupi hal i an kal tikah hin a tlawmbik chaw an man hnga ding i a cheu an i ken tawn. A bikin phunthawh tibantuk pawl. Hi bantukin nupi an i hal tikah a ngei an si ahcun thawngtheihnak ah nulei nih hang an soh hna, sa an thah hna.

Fapa cuza cia a ngeimi nu le pa nih anmah chungkhar chungin siseh, an khuachung ah siseh, khual ah siseh a duhmi halpiak awkah khuachung i phunghngal kha an fial hna hnu ah nu inn ahcun an kal i an fuhpanh tawn hna. Cu lamkal hna cu an kal hlan ah tlangvalpa a pa nih, chawva an ngeihmi hi vial, an i put hnga mi hi vial, bia deuh a duh hna mi vialte kha a chimhrelh dih hnu hna in put awk hnga ding hna kha an i put i an kal.

Ngaknu inn an phak tikah nulei nih man co hnga dingmi pu, ni, ṭ a, salpa manco hnga ding le a dang upa phunghngal kha an sawm hna i palei lamkaltu he cun man kong cu an rel. Nulei nih biaruahnak ah a thaw ngaingai mi minhngal zupu kha an rak dah tawn hna.

Nulei nihkhan an hnatlak nawn lo ahcun, ‘kan fa kan run chimhrelh rih lai’ tiah an ti hna i a phung in hang an soh hna.

Nulei nih an hna a tlak a si ahcun zu thaw ngaingai pukhat in an dah chih i, ar-ahnak caah arla sen thah in chiatserh biakamnak a tuah colh zong an um. Hi bantuk ar-ah ngaingai hi cu man an ceih le a nikhua an khan cikcek hnu lawngah tuah deuh a si tawn. Hi bantukin ar an ah ahcun thlacampa i a bia kha fanu ngeitu a pa nih a hram tein a ṭ hut hnawh i a ngaih rinren tawn. A bia chimmi a palh sual a si ahcun a remhpiak lai.

Man a co hnga dingmi pu, ni, ṭ a, nu le salpa manco hna nih anmah le an lamkal ning cio kha an chim lai i palei zong nih an hna a tlak cikcek hnu lawngah hi bantuk biakamnak cu an ser tawn. Nulei nih an ngeih a si ahcun an ngeih tawk in mi thawng theihnak ah sa an rak thah hna.

Manrel timi ahhin phungphai theih cu a biapi ngaingai. Nulei nih anmah le an lamkal ning an chimmi kha palei zong nih an hnatlakpi hna ahcun le an ngeih a si ahcun a hngan in an manh colh ko hna. An ngeih lomi man dangdang deuh cu ‘kan lothlawh le kan thingphorh kan to rih ko uh, kan vuncuar a pantuk rih hih’ tiah an i ti thiam i an ngeih nikhua ah manh le pek a si tawn. Phunthawh le arsa belte cu bat awk a ṭ ha lomi a si.

Hika zawn ah pa hi cu a lut an si i tangdor khawh chungin biachim a hau tawn. Nulei nih bia sum deuh loin zawmhtaih, nehsawh phun nawn in kam an kau sual ahcun an zozarang zong an i hlip cikcek tawn. Hi bantukin nupi ṭ hit cu phunbawi fanu hna le mirum fanu hna an ngen hna ahcun bia zong tampi chim a hau, chaw zong tampi manh an hauh caah ‘nupi ṭ hit le samhri phoih’ ti tiang holhnak ah a umnak a si.

Hi bantukin lam an kal lioah (man an i rem lioah) pawril fak theng lo nain voih thang nawn i ceh cu, voih nih bia a al an ti i an soi. Cu bantuk ṭ hiamṭ hiam in tluang le lai an i hal tik zongah an kal pa hi bong nih a awnh hna ahcun ‘a ṭ ha’ tiah ruah le i relhcanh a si tawn. Cucaah khuatluang i a rak rami palei kha nulei nih ‘nan bong a ṭ ha maw?’ tiah bia hal hi a um ṭ heo. Hi bantukin an umkal pah i bong awnh theih lo le sakhi, saveh, sachia, hrangngawn nih lam tan le mui hmuh cu ‘bia kan si kho lai lo’ tiah an lung chung tein an i ngaihchiat cia. Cucu kan i sarcuanh, sonhrelh tawn ning a si.